Skip to main content

Full text of "Die Disciplina clericalis des Petrus Alfonsi (das älteste novellenbuch des mittelalters) nach allen bekannten handschriften"

See other formats


DISCIPUNA  ClF.RfC 
DES  PETRUS  AlFONS 


,M 


)  . 


I 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/diedisciplinaclOOpetr 


Sammlung  mittellateinischer  Texte 

herausgegeben  von 

Alfons  Hilka 
— — — — —  I,  -——-———— 


Die  Disciplina  Clericalis 
des  Petrus  Alfonsl 

'S;.  , 

(das  älteste  Novellenbuch  des  Mittelalters) 

nach  allen  bekannten  Handschriften 
herausgoQeben  von 

Alfons  Hilka  und  Werner  Söderhjelm 
(Kleine  Ausgabe) 


Heidelberg  1911 

Carl  Winter's  Universitätsbuchhandlung 

Verlags-Nr.  633 


Sammlung  mittellateinischer  Texte 

herausgegeben  von 

Alfons   Hilka 


1. 


Die  Disciplina  Clericalis 
des  Petrus  Alfonsi 

(das  älteste  Novellenbuch  des  Mittelalters) 
nach  allen  bekannten  Handschriften 

herausgegeben  von 

Alfons  Hilka  und  Werner  Söderhjelm 
(Kleine  Ausgabe) 


Heidelberg  1911 
Carl  WInter's  Universitätsbuchhandlung 

Verlags.Mr.  6SS. 


Alle   Rechte,   besondere  das   Recht   der   Obersetzung   in   fremde   Sprachen, 

werden  vorbehalten. 


OCT  2  3  1959 

2  /  Si'O 


Vorwort. 


Das  vorliegende  erste  Heft  dieser  neuen  Sammlung  ist 
in  besonderer  Absiebt  dem  unter  schlichtem  Namen  so  oft 
genannten  Werk  des  Spaniers  Petrus  Alfonsi  zugedacht 
worden,  nimmt  es  doch  einen  Ehrenplatz  im  weitzweigigen 
Baume  der  vergleichenden  Literaturgeschichte  ein.  Sehr 
wesentlich  bleibt  dabei  der  nicht  gerade  sehr  häufige 
Fall,  daß  hier  ein  vollgültiges  Zeugnis  für  den  Durchgang 
orientalischer  Stoffe,  Motive  und  Lebensanschauungen 
nach  dem  Abendlande  durch  Spanien  vorliegt,  das  dank 
seiner  eigenartigen  Doppelkultur  zu  einer  solchen  Ver- 
mittlerrolle zunächst  berufen  war.  Nicht  viel  später  sollte 
ein  zweites  Eingangstor  für  die  Schätze  orientalischer  Er- 
zählungskunst (namentlich  aus  der  Fabelwelt)  in  Süd- 
italien, gleichfalls  einem  Gebiete  mit  mehrfacher  Kultur, 
geöffnet  werden.  Auch  hier  tritt  die  verdienstliche  Über- 
setzertätigkeit eines  getauften  Juden  hervor,  der  östliches 
Gut  mit  christlichem  Geiste  erfüllt  den  neuen  Glaubens- 
genossen vorzusetzen  sich  vornimmt. 

Darf  demnach  die  Disciplina  clericalis  in  ihrem  sorg- 
fältig aufgefrischten  Gewände,  für  dessen  Herstellung  die 
Herausgeber  in  mehrjähriger  Mitarbeit,  unterstützt  von 
zahlreichen  Freunden  und  Gönnern,  insbesondere  von  den 
Verwaltungen  so  vieler  Handschriftensammlungen  größerer 
wie  kleinerer  Bibliotheken  Europas,  wahrlich  kein  Opfer 
gescheut  haben,  das  weiteste  Interesse  der  Literarhisto- 
riker zu  gewinnen  erhoffen,  so  wendet  sie  sich  nicht 
minder  an  die  wohl  immer  wachsende  Schar  der  Freunde 
der  mittellateinischen  Sprachgeschichte,  denen  ein  so 
kostbares  Denkmal  eines  gedrängten  und  einfachen  Er- 
zählungsstils und  einer  schlichten  und  dabei  kernigen 
Spruchweisheit  nicht  unwillkommen  sein  dürfte.  Der 
frische  Hauch  einer  neuen  Zeit  scheint  aus  diesem  Latein, 
das  zur  spielenden  Übertragung  ins  abgeleitete  Romanisch 


—     IV     — 

förmlich  ladet,  bei  all  seiner  Anlehnung  an  den  Sprach- 
charakter des  Kirchenlateins  (Vulgata)  zu  uns  herüberzu- 
dringen. 

Andere  Texte  der  beliebten  und  immer  wieder  den 
Volkssprachen  zugeführten,  bald  novellen-,  bald  roman- 
haften Erzählungsliteratur  des  ungemein  fruchtbaren 
Mittelalters  sollen  in  kritischer  Neubearbeitung  dieser 
Sammlung  einverleibt  werden,  zunächst  die  als  Dolopathos 
bekannte  Übermittelung  des  Stoffes  von  den  Sieben  weisen 
Meistern  durch  den  Mönch  von  Alta  Silva,  sodann  die 
Fassimg  der  ScaJa  celi  und  die  Historia  Septem  sapien« 
tum  selbst,  für  die  die  alten  Drucke  noch  gar  nicht  aus- 
gebeutet worden  sind.  Auch  das  Versprechen  einer  vor 
allem  auf  den  Handschriften  selbst  (zu  den  drei  bekannten 
in  London,  München,  Paris  kann  der  Herausgeber  bereits 
zwei  weitere  in  München  und  Wolfenbüttel  namhaft 
machen)  beruhenden  Neuausgabe  des  Buches  Kelila  et 
Dimna  des  Johannes  von  Capua,  das  unter  dem  Namen 
eines  Directorium  humanae  vitae  sich  in  der  Literatur  mit 
Unrecht  eingebürgert  hat,  wird  —  iuvante  Deo  viribusque 
recentibus  —  eingelöst  werden.  Ein  Forscher  wie  Her- 
vieux  —  und  der  bittere  Tadel  des  Altmeisters  Gaston 
Paris  im  Journal  des  Savants  1899,  210 ff.,  ist  nur  zu 
sehr  gerechtfertigt  — ,  hat  noch  1899  nach  Derenbourgs 
Publikation  (1887)  sich  für  berechtigt  erachtet,  unter  Aus- 
schaltung des  Handschriftenmaterials  aufs  neue  einen  der 
beiden  längst  ausgezogenen  alten  Drucke  des  Directorium 
der  weiterharrenden  Fachwelt  in  extenso  vorzusetzen. 
Daß  die  Handschriften  auf  viele  dunkle  Punkte  der  Über- 
lieferung ein  helles  Licht  zu  werfen  berufen  und  auch 
dem  Druck  gegenüber  vollständiger  sind,  sei  ganz  bei- 
läufig verraten. 

Verleger  wie  Herausgeber  wünschen  diesem  neuen 
Unternehmen  eine  gute  Aufnahme,  besonders  seitens  der 
Studierenden  und  der  Dozenten  für  ihre  Seminarübungen, 
und  hoffen  bei  wohlwollender  Beurteilung  dieser  Erstlings- 
hefte der  ganzen  Serie  einen  ununterbrochenen  und 
raschen  Fortgang  gewähren  zu  können. 

A.  H. 


I 


► 


Inhaltsverzeichnis. 


Seite 

Elnleltnngr VII— XV 

Text 1-50 

Prologas  1.  —  De  timore  Dei  2.  —  De  hypocrisi  2.  —  De 
formica,  gallo,  cane  3.  —  Exemplum  I :  De  dimidio  amico  3. 

—  Exemplum  11 :   De  integre  amico  4.   —  De  consilio  6. 

—  De  leccatore  7.  —  De  sapientia  7.  —  De  silentio  8.  — 
I  Exemplum  III:  De  tribns  Terslflcatoribns  9.  —  Exem- 
"                    plom  IV :  De  mnlo  et  Tulpe  9.  —  De  vera  nobilitate  10.  — 

Septem  artes  10.  —  Septem  probitates  11.  —  Septem  in- 
dustriae  11.  ~  De  mendacio  11.  —  Exemplom  V:  De  ho- 
mine  et  serpente  12.  —  Exemplum.  TI:  De  Tersificatore 
et  gibboso  12.  —  Exemplum  YII:  De  clerico  domum 
potatorum  intrante  13.  —  Exemplum  YIII:  De  Toce 
babonis  13.  —  De  mala  femina  14.  —  Exemplum  IX: 
De  Tindemiatore  15.  —  Exemplum  X:  De  lintheo  15.  — 
Exemplum  XI:  De  gladio  16.  —  Exemplum  XII:  De 
rege  et  fabulatore-suo  17.  —  Exemplum  XIII:  De  cani- 
cula  laerimante  18.  —  Exemplum  XIV:  De  puteo  20.  — 
De  bona  femina  21.  —  Exemplum  XV:  De  decem  co- 
fris  22.  —  Exemplum  XVI :  De  decem  tonellis  olei  24.  — 
Exemplum  XTII :  De  anreo  serpente  26.  —  De  societate 
ignota  27.  —  De  sequendis  magnis  viis  28.  —  Exem- 
plum XVIII :  a)  De  semita.  —  b)  De  yado  28.  —  Exem- 
plum XIX:  De  duobns  burgensibus  et  rustico  29.  — 
Exemplum  XX:  De  regii  ineisoris  discipulo  Nedui 
nomine  30.  —  Exemplum  XXI:  De  duobus  ioculatori- 
bus  32.  —  De  largo,  avaro,  prodigo  32.  —  De  divitiis  32.  — 
Exemplum  XXII:  De  rustico  et  ayicula  33.  —  De  libris 
non  credendis  34.  —  Exemplum  XXIII:  De  bobu8  lupo 
promlssis  a  rustico  Yulpisque  indlcio  34.   —   De  consilio 


—     VI     — 

accipiendo  et  probando  35.  —  Exemplum  XXIV :  De  latroiie 
et  radio  Innae  35.  —  De  benefacto  37.  —  De  rege  bono 
et  malo  37.  —  Exemplnm  XXV:  De  Mariauo  37.  — 
£xcmplnin  XXVI:  De  duobns  fratribns  regisqiie  dis- 
pensa  38.  —  De  familiaritate  regis  39.  —  De  modo  come- 
dendi  40.  ~  Sxemplom  XXVII:  De  Maininndo  seryo  41. 
—  De  saecularium  instabilitate  43.  —  Exemplnm  XXVIII : 
De  Socrate  (=  Diogene)  et  rejje  43.  —  De  vitae  ter- 
mino  45.  —  Exemplnm  XXIX:  De  pradenti  consiUarii 
regis  fl]io  45.  —  Exemplum  XXX :  De  latrone  qni  uimia 
eligere  studnit  47.  —  Exemplum  XXXI:  De  opilione  et 
mangone  47.  —  De  raorte  48.  —  Exemplnm  XXXIl:  De 
philosopbo  per  cimiterinm  transennte  48.  —  Verba  mortui 
cuiusdam  48.  —  Exemplnm  XXXIII:  De  nnrea  Alexandri 
sepnltura  48.  —  Exemplnm  XXXIV:  De  heremita  snam 
corrigcnte  aiiimam  49.  —  De  aliis  heremitarum  dictis  49. 
De  timore  Dei  50.  —  Epilogns  50. 


Einleitung. 


Diäciplina  Clericalis  ist  der  hergebrachte  Name  der 
ersten  occidentalischen  Sammlung  morgenländischer  Geschichten 
und  Sprüche,  bekanntlich  das  älteste  Novellenbuch  des  Mittel- 
alters. In  den  Handschriften  wird  sie  gewöhnlich  als  Cleri- 
calis disciplina  bezeichnet.  Ihr  Verfasser  heißt  Petrus,  mit 
dem  Beinamen  Aldefunsi,  Adelfonsi,  Amphulsi,  Alfunsi,  Alfonsi, 
Alphunsus,  Alfonsus,  Anfonsus,  Anfulsus  oder  noch  anders  va- 
riiert. Die  Tradition  scheint  hier  die  Form  Alphonsus  vorge- 
zogen zu  haben,  jedoch  ist  es  richtiger,  den  Genitiv  zu  ge- 
brauchen, da  dieser  Beiname  besagt,  daß  Petrus  ein  „filius 
(spirilualis)  Alphonsi'*  war.  Er  hieß  ursprünglich  Rabbi  MoTse 
Sephardi  (der  Spanier)  und  war  einer  der  vielen  jüdischen  In- 
tellektuellen, die  als  Vermittler  zwischen  orientalischer  und  occi- 
dentalischer  Bildung  dienten,  und  deren  Rolle  in  der  mittelalter- 
lichen Literatur-  und  Kulturgeschichte  von  höchster  Bedeutung 
gewesen  ist.  Dieser  Mann  ließ  sich  am  1.  Jan.  1106  taufen,  wo- 
bei er  den  König  Alfons  I,  von  Aragonien,  dessen  Leibarzt  er  ge- 
worden war,  zum  Taufpaten  hatte.  Einige  Jahre  später  ver- 
öffentlichte er  einen  Dialogus  contra  Judaeos,  worin  er 
das  Christentum  heftig  verteidigte  und  den  Irrtum  seiner 
früheren  Glaubensgenossen  überzeugend  darlegte.  Ungefähr  zu 
gleicher  Zeit  wie  dieser  Dialog  wird  seine  Disciplina  Cleri- 
calis entstanden  sein.  Der  Prolog  bezeugt,  daß  er  schon  bei 
ihrer  Abfassung  Christ  war,  und  die  Sammlung  ist  offenbar  zu- 
stande gekommen  nicht  so  sehr,  um  die  arabische  Weisheit  und 
Erzählungskunst  der  christlicheR  Welt  bekannt  zu  machen,  als 
vielmehr  um  die  christlichen  Morallehren  zu  exemplifizieren.  Im 
Prolog  wird  angegeben,  daß  sie  zum  Teil  aus  arabischen  Philo- 
sophensprüchen, Fabeln  und  Versen,  zum  Teil  aus  Tiersagen  zu- 
sammengesetzt ist.  In  der  Tat  finden  sich  die  meisten  Sprüche 
der  Disciplina  in  früheren  oder  gleichzeitigen  Sammlungen  (vgl. 
Knust,  Mitteilungen  aus  dem  Eskurial,  Bibl.  des  litt.  Vereins, 
Bd.  141,  Tübingen  1879).  Was  die  Geschichten  selbst  anbetrifft, 
so  sind  wir  wohl  nicht  imstande,  das  Vorhandensein  von  allen  in 


—     VIII     — 

der  arabischen  Literatur  des  früheren  Mittelalters  zu  bestätigen, 
haben  aber  auch  keinen  Grund,  die  Angaben  des  Petrus  in 
Zweifel  zu  ziehen.  Viele  dieser  Anekdoten  sind  im  Folklore  ver- 
schiedener orientalischer  Völker  belegt ;  dies  liefert  freilich 
keinen  unmittelbaren  Beweis  für  ihre  morgenländische  Her- 
kunft, denn  sie  können  ebensogut  von  Europa  auf  literarischem 
Wege  eingeführt  und  später  in  -weitere  Kreise  verbreitet  sein. 
Das  ist  ohne  Zweifel  der  Fall  für  gewisse  Geschichten  in  Tausend 
und  einer  Nacht.  Ein  zuverlässigeres  Kriterium  bietet  die  Tat- 
sache, daß  Stoffe,  welche  sich  nachher  in  der  Erzählungskunst 
und  in  der  Predigtliteratur  des  späteren  Mittelalters  und  selbst 
der  beginnenden  Neuzeit  einer  ungemeinen  Beliebtheit  erfreuen, 
ganz  sicher  mittelbar  oder  unmittelbar  der  Disciplina  Clericalis 
entlehnt  worden  sind  und  demnach  offenbar  nicht  früher  in 
Europa  bekannt  waren,  als  bis  sie  Petrus  durch  seine  Über- 
setzung allgemein  zugänglich  machte. 

Diese  Geschichten  sind  übrigens  sehr  verschiedener  Art. 
Einige  haben  den  Charakter  wirklicher,  wenngleich  sehr  kunst- 
loser Novellen,  andere  können  als  kurze  Anekdoten  bezeichnet 
werden,  andere  wieder  geben  eine  Handlung  nur  in  Andeutungen 
mit  einigen  Zeilen  an.  Auch  in  bezug  auf  die  verbindenden  Ge- 
spräche und  moralisierenden  Lehrsätze  ist  keine  Konsequenz  vor- 
handen :  bisweilen  sind  sie  ganz  kurz,  bisweilen  ergehen  sie  sich 
in  weitläufigen  Betrachtungen.  So  wie  sie  war,  wurde  jedenfalls 
die  Sammlung  beifällig  aufgenommen  und  ungemein  oft  vom  An- 
fang bis  zu  Ende  abgeschrieben.  Zuweilen  scheint  man  auch  die 
Sentenzen  ausgelassen  und  sich  mit  den  Geschichten  in  mehr 
oder  weniger  vollständiger  Auswahl  begnügt  zu  haben.  Eine 
solche  bildete  jedenfalls  stets  ein  Ganzes  für  sich  und  war 
immerhin  eine  Wiedergabe  der  Disciplina.  Anders  verhielt  es 
sich,  wenn  nur  vereinzelte  Stücke  in  größere,  aus  allen  mög- 
lichen Quellen  zusammengestellte  Sammlungen  aufgenommen 
wurden  :  die  diesbezüglichen  Handschriften  haben  dann  für  uns 
hauptsächlich  nur  denselben  Wert  wie  die  Predigt-  und  Exempel- 
kompendien,  die  Erzählungen  aus  der  Disciplina  enthalten.  Sie 
dienen  als  Belege  für  die  Beliebtheit  der  einzelnen  Geschichten, 
nicht  für  die  Verbreitung  des  Werkes  als  solches.  In  einem 
Einzelfalle  haben  die  Sentenzen  fast  ausschließlich  Aufnahme 
gefunden,  wobei  die  Exempla  zum  allergrößten  Teil  ausgeschaltet 
worden  sind. 

Die  Handschriften,  welche  die  erste  von  den  oben  er- 
wähnten Kategorien  vertreten,  sind  die  zahlreichsten :  wir  kennen 
deren  etwa  50.  Die  anderen,  welche  nur  Geschichten  enthalten, 
belaufen  sich  auf  etwa  zehn.  Daß  wir  die  Zahlen  nicht  bestimmt 
angeben,  beruht  darauf,  daß  man  in  Zweifel  darüber  sein  kann, 


\ 


—     IX     — 

ob  einige  Fragmente  in  der  ersten  Klasse  und  einige  in  der 
zweiten,  die  sehr  wenige  Geschichten  enthalten,  mitgerechnet 
werden  sollen  oder  nicht.  Jedenfalls  konnten  wir  feststellen,  daß 
in  europäischen  Bibliotheken  rund  60  Handschriften  liegen, 
die  uns  in  der  einen  oder  anderen  Form  die  tJberlieferung  der 
Disciplina  Clericalis  vermitteln,  und  die  sämtlich  kennen  zu 
lernen  uns  vergönnt  war.  Die  ältesten  stammen  aus  dem  XII., 
die  jüngste  aus  dem  XVI.  Jahrhundert.  Es  ist  aber  keineswegs 
gesagt,  d^3  die  ersteren  die  bessere  Textgestaltung  vertreten. 
Gerade  das  Gegenteil  mußten  wir  bei  genauerer  Prüfung  er- 
fahren. Die  von  uns  benützten  Codices  befinden  sich  in  den 
Bibliotheken  folgender  Orte:  in  Spanien:  Barcelona  (Archivio 
general  de  la  Corona  de  Aragon,  Nr.  123):  in  Frankreich: 
Paris  (B.  Nat.  lat.  3195,  4126,  5397,  10359,  11867,  14413, 
14947,  16252,  16505),  Laon  (Nr.  461),  Le  Mans  (Nr.  84),  Poi- 
tiers  (Nr.  93);  in  Italien:  Rom  (Vaticana  Reg.  lat.  395,  4161), 
Mailand  (Ambrosiana  0.  3.  Sup.),  Turin  (Pasinus,  Nr.  737,  heute 
nach  dem  Brande  Ms.  D.  V.  29),  Ivrea  (Kapitularbibl.  Nr.  15) ; 
in  der  Schweiz:  Bern  (Nr.  367;  A.  94,  3  [Fragm.]);  in  Öster- 
reich: Wien  (Hofbibl.  322,  3530,  13650),  Klosterneuburg  (Stifts- 
bibl.  Nr.  934),  Krakau  (Un.-Bibl  Nr.  1206).  Linz  (Studienbibl., 
Cc.  II,  15);  in  Deutschland:  Berlin  (Kgl.  Bibl.  Nr.  815,  851), 
Bonn  (Un.-Bibl.  721),  Breslau  (Un.-Bibl.,  I,  Fol.  86;  I,  Fol.  180;  I, 
Fol.250),  Erfurt  (Qu. 82,  Qu. 351,  Duod. 8),  Göttingen  (Theol.  140, 148, 
156a).  Marburg  (Nr.  44),  München  (Hofbibl.  lat.  7624,  7726,  8184); 
in  Belgien:  Brüssel  (Kgl.  Bibl.  lat.  1339,  1663),  Brügge  (Stadt- 
bibl.  258,  479)  ;  in  Holland  :  Groningen  (Nr.  15) ;  in  England  : 
Cambridge  (Un.-Bibl.  Ji.  VI,  11;  Mm.  VI,  4;  Peterhouse  College 
Nr.  252;  Perabroke  College  Nr.  258  [Fragm.];  Trinity  College 
Nr.  912) ;  Cheltenham  (Sir  Th.  Phillipps  Library  Nr.  2151,  jetzt 
London  B.  Mus.  Addit.  37670),  London  (Brit.  Mus.  Royal  10 
B.  XII;  Addit.  24641;  Harley  463,  2851,  3938),  Oxford  (Bodl. 
Libr.  codex  Digby  3 ;  Corpus  Christi  College  86  ;  New  College  145 
[Fragm.];  in  Schweden:  üpsala   (Un.-Bibl.  C.  390). 

Für  die  Textgestalt  können  wir  hauptsächlich  zwei  Hand- 
schriftenfamilien  unterscheiden:  die  erste  bietet  uns  einen 
vollständigeren  Text,  die  zweite  einen  unvollständigen.  Der 
Unterschied  liegt  nicht  in  der  Unterdrückung  einzelner  Ge- 
schichten oder  längerer  Stücke,  sondern  im  Wortlaute  selbst. 
Die  unvollständige  Redaktion  verrät  sich  nämlich  vor  allem 
durch  eine  Menge  von  Auslassungen,  die  längere  oder  kürzere 
Sätze  oder  gar  einzelne  wesentliche  Worte  betreffen,  auch  durch 
verschiedene  charakteristische  Lesarten  (oft  aus  Mißverständ- 
nissen hervorgegangen)  und  durch  gröbere  Fehler  und  falsche 
Lesungen.    Die  ältere   (vollständige)  Rezension  ist  in  der  Mehr- 


—     X     — 

zahl  der  Handschriften  vertreten ;  nur  etwa  ein  Dutzend  geht  auf 
die  jüngere  Redaktion  zurück.  Innerhalb  dieser  zwei  Klassen, 
die  sich  ganz  bestimmt  voneinander  abheben,  gibt  es  natürlich 
noch  eine  große  Menge  von  Variationen.  Endlich  gestatten  solche 
Handschriften,  die  nur  Auszüge  aus  den  Novellen  enthalten, 
diese  oft  in  ziemlich  freier  Form  um,  so  daß  es  nicht  ganz  leicht 
ist  zu  besiimmen,  aus  welcher  Redaktion  sie  stammen,  um  so 
weniger  als  die  kennzeichnenden  Lesarten  zum  größten  Teil  in 
den  nichterzählenden  Abschnitten  zu  suchen  sind.  Einen  Stamm- 
baum zu  entwerfen  ist  daher  fast  unmöglich. 

Zwei  Ausgaben  sind  bisher  versucht  worden,  beide  leider 
nach  der  jüngeren,  also  schlechteren  Rezension.  Die  erste  Aus- 
gabe besorgte  Abb^  J.  Labouderie  1824  für  die  Soci6t6  des 
Bibliophiles  fran^ais  ;  die  Herstellung  des  Textes  dürfte  jedoch 
vorwiegend  M^on  zu  verdanken  sein,  der  die  betreffenden 
Handschriften  kannte  und  für  ihre  Bearbeitung  die  nötigen 
Voraussetzungen  besaß.  Jedenfalls  bietet  diese  Erstausgabe,  auch 
abgesehen  davon,  daß  sie  die  abgeleitete  Rezension  darstellt, 
einen  schlechten  Text.  Angeblich  aus  sieben  verschiedenen  Hand- 
schriften zusammengestellt,  folgt  derselbe  der  Hauptsache  nach 
nur  einem  willkürlich  gewählten  Pariser  Kodex,  immerhin  so 
viele  ebenfalls  willkürliche  Lesarten  aus  anderen  hinzufügend, 
daß  ein  Mischtext  entstanden  ist,  dessen  Wert  überdies  durch 
flüchtige  Lesungen  und  sonstige  mangelhafte  Interpretation  beein- 
trächtigt wird.  Nicht  viel  mehr  Glück  hatte  der  zweite  Heraus- 
geber, der  seltsamerweise  die  drei  Jahre  ältere  Ausgabe  gar 
nicht  gekannt  hat.  Fr.  Wilh.  Val.  Schmidt.  Seine  Publikation 
besitzt  noch  durch  den  weitläufigen  Kommentar  einen  bedeuten- 
den Wert,  aber  der  Text  selbst  ist  nicht  viel  besser  als  der 
M6oüSche.  Schmidt  zählt  zwar  sechs  Handschriften  auf,  gekannt 
hat  er  aber  eigentlich  nur  eine,  die  in  Breslau  liegt  und  ein 
schlechter  Vertreter  der  sekundären  Redaktion,  sonst  aber  mit 
willkürlichen  Zutaten  versetzt  und  überdies  am  Anfange  und  am 
Schlüsse  unvollständig  ist.  Wenn  Schmidt  sich  in  der  Breslauer 
Kgl.  Bibliothek  gründlich  umgesehen  hätte,  so  wäre  er  auf  einen 
Kodex   gestoßen,   der   einen   im   ganzen   tadellosen   Text  enthält. 

Labouderies  Textausgabe  wurde  in  einer  sehr  beschränkten 
Anzahl  von  Exemplaren  gedruckt,  aber  auch  die  Schmidtsche  ist 
äußerst  selten.  Ein  mechanischer  Abdruck  der  ersteren  findet 
sich  jedenfalls  bei  Migne,  Patrol.  lat.  t.  157,  671—706.  Aber  es 
erhellt  aus  dem  oben  Gesagten,  wie  sehr  eine  Neuausgabe  des 
Textes,  auf  der  kritischen  Durchmusterung  des  ganzen  Materials 
beruhend,  vonnöten  ist.  In  der  Tat  muß  man  sich  wundern,  daß 
sie  nicht  früher  zustande  gekommen  ist,  was  wohl  seinen  Grund 
in  der  weiten  Ausbreitung  der  Handschriften  hatte,  deren  Mehr- 


—     XI     — 

zahl  schwer  zugänglich  war.  Sicherlich  tritt  nun  mit  unserer 
Publikation  der  vollständige  Text  der  Disciplina  Clericalis  zum 
erstenmal  an  den  Tag.  Wir  haben  ihr  in  dieser  kleinen  Sonder- 
ausgabe eine  von  den  besten  Handschriften,  nämlich  Cam- 
bridge, Peterhouse  College  252  (Beginn  XIII.  Jhdts.)  zu- 
grunde gelegt.  Dieselbe  ist  getreu  unter  Beibehaltung  der  mittel- 
alterlichen Schreibereigentümlichkeiten,  deren  Kolorit  nicht  ver- 
wischt werden  sollte,  wiedergegeben.  Für  die  Bequemlichkeit  des 
Lesers  jedoch  sind  die  nötigsten  Satzzeichen,  ferner  große 
Anfangsbuchstaben  für  die  Eigennamen  angewandt  und  natürlich 
Sinnesabschnitte  auch  äußerlich  gekennzeichnet  worden.  Der 
Übersichtlichkeit  dienen  die  von  den  Herausgebern  auf  Grund  der 
in  den  meisten  Handschriften  ausgeführten  Rubriken  hinzuge- 
fügten Überschriften  für  die  einzelnen  Erzählungsstücko,  für 
deren  Zitierung  die  größte  Notwendigkeit  besteht.  Dem  Zwecke 
dieser  Sammlung  entsprechend  enthalten  wir  uns  aller  Beigaben, 
namentlich  der  Mitteilung  auch  nur  des  nötigsten  Varianten- 
apparats, wozu  die  Abweichungen  der  jüngeren  Rezension  in 
erster  Linie  herausfordern  würden.  Wir  verweisen  den  Leser 
auf  die  weitläufig  kommentierte  große  Ausgabe,  die  gleich- 
zeitig mit  dieser  kleineren  in  den  Acta  Societatis  Scien- 
tiarum  Fennicae  in  Helsingfors  erscheint.  Dort  wird  das  ganze 
einschlägige  Material  dargeboten,  vor  allem  die  Aufzählung,  Ein- 
ordnung und  Charakterisierung  sämtlicher  uns  bekannter  Texte, 
daneben  werden  auch  einige  abweichende  Varianten  der  Er- 
zählungen mitgeteilt.  Es  erschien  uns  jedenfalls  auch  als  ein 
dringendes  Bedürfnis,  diese  handlichere  und  leichter  zugängliche 
Edition  zu  veranstalten,  da  ja  die  Disciplina  Clericalis  von  un- 
gemein großem  Interesse  für  jedermann  ist,  der  sich  mit  der  Er- 
zählungskunst des  Mittelalters  beschäftigt. 

In  der  großen  Ausgabe  werden  keine  Angaben  über  die  Ver- 
breitung des  Werkes  des  Petrus  Alfonsi  in  der  europäischen 
Literatur  gegeben  werden.  Sie  sollen  einen  besonderen  späteren 
Teil,  den  letzten  unserer  Veröffentlichung,  füllen,  die  in  vier 
Hefte  zerfällt  (das  zweite  enthält  eine  Ausgabe  des  französischen 
Prosatextes,  das  dritte  eine  solche  der  zwei  französischen  poeti- 
schen Versionen).  Hier  mag  aber  eine  kurze  Übersicht  über  die 
Bearbeitungen  und  Übersetzungen  der  Disciplina  Clericalis  in  den 
verschiedenen  europäischen  Sprachen  folgen.  Diejenigen  latei- 
nischen Autoren  des  Mittelalters,  die  das  Werk  in  größerem 
oder  kleinerem  Umfange  benützt  haben,  sind  natürlich  vor  allem 
die  Verfasser  der  Predigtsammlungen.  Aber  auch  in  anderen 
Schriften  belehrenden  oder  erzählenden  Inhalts  finden  wir  ihre 
Spuren.  Die  Gesta  Romanorum  verdanken  ihr  manches 
Stück  :  fast  die  Hälfte  der  Geschichten  des  Spaniers  ist  in  diese 


—     XII     — 

berühmte  Sammlung  übergegangen,  und  er  ist  sogar  in  ihr  mit 
Namen  erwähnt.  Schon  früher  hatten  ihn  Jacques  de  Vitry  in 
seinen  Exempla  (Änf.  des  XIII.  Jhdts.)  und  Albertano  da 
Brescia  in  seinem  Liber  de  doctrina  loquendi  et  tacendi  (1245) 
exzerpiert.  Im  selben  Jahrhundert  oder  bei  dem  Übergange  zum 
folgenden  belegen  wir  seinen  Einfluß  bei  Johannes  Vallensis 
(Summa  de  regimine  vitae),  in  des  Thomas  von  Cantimpr6 
Bienenbuch  (Apiarius  seu  Bonum  universale  de  apibus)  und  im 
Schachbuch  des  Jacobus  de  Cessolis,  ferner  im  Alphabe- 
tum  Narratioaum,  bei  Martinus  Polonus  und  bei  Etienne 
deBourbon.  Im  Anfang  des  XIV.  Jahrhunderts  werden  vier  von 
seinen  Geschichten,  alle  mit  erotischem  Stoff,  von  dem  Poeten 
Adolphus  (De  fraudibus  mulierum)  in  elegante  Distichen  um- 
gesetzt. Bei  den  späteren  Predigern  kann  man  freilich  in  Zweifel 
geraten,  ob  die  Geschichten,  die  gewöhnlich  dieselben  sind,  aus 
der  Disciplina  oder  aus  den  Gesta  Romanorum  übernommen  sind, 
aber  viele  lassen  uns  durch  ausdrückliches  Zitat  wissen,  daß  sie 
bei  Petrus  Alfonsi  ihre  Weisheit  geschöpft  haben,  so  Johannes 
Gobü  Junior,  der  in  seiner  Scala  celi  neun  Geschichten  ihm 
entlehnt,  Nicolaus  Pergamenus,  Johannes  Herolt  (Disci- 
pulus)  und  Bromyard  (Summa  predicantium).  Auch  das  ano- 
nyme Speculum  Exemplorum  (XV.  Jhdt.)  das  später  von 
Johannes  Magnus  umgearbeitet  wurde,  geht  offenbar  auf 
unsere  Sammlung  zurück.  Es  ist  klar,  daß  in  den  ungedruckten 
Predigtsammlungen  reiches  Material  für  eine  statistische  Unter- 
suchung über  das  Fortleben  der  Geschichten  der  Disciplina  sich 
vorfindet.  Als  Beispiele  solcher  Kompilationen  mögen  genannt 
werden  eine  Hs.  in  der  Arsenalbibliothek  in  Paris,  die  eine  An- 
zahl von  Exempla  des  Jacques  de  Vitry  bietet  und  mitten  darin 
fünf  unserer  Erzählungen,  zwei  Harley-Hss.  in  London,  wo  in  der 
einen  neun,  in  der  anderen  nur  zwei  Geschichten  aus  der  Dis- 
ciplina stehen  (diese  letzteren  äußerst  stark  verkürzt),  und  eine 
weitere  Hs.  in  der  Diczesanbibliothek  zu  Derry  (ein  Speculum 
sive  Lumen  laycorum),  dessen  Kompilator  nach  Ingram,  Ver- 
handlungen der  Kgl.  Irischen  Akademie  1882,  vieles  aus  der 
Disciplina  geholt  hat ;  es  handelt  sich  vielleicht  um  das  Werk 
des  Johannes  de  Hoveden,  Speculum  laicorum,  das  auch  im 
B  Mus.  Royal  7,  C.  XV  und  Addit.  11  284  vorhanden  ist  und 
wenigstens  bei  der  Darstellung  der  Freundschaftsprobe  unseren 
Petrus  ausdrücklich  zitiert. 

Schon  am  Schlüsse  des  XII.  Jhdts.  wurde  die  Disciplina  in 
französische  Verse  umgesetzt,  und  etwa  100  Jahre  später  ent- 
stand noch  eine  zweite  poetische  Bearbeitung.  Die  erste  ist  von 
Labouderie  (M6on)  herausgegeben,  die  andere  von  Barba- 
zan-M6on,    beide    unter    Zugrundelegung    einer    einzigen    Hs.^ 


—     XIII     ~ 

während  doch  die  frühere  Übersetzung  durch  fünf,  die  spätere 
durch  sechs  Hss.  vertreten  ist.  Im  XV.  Jhdt,  wurde  das  ganze 
Werk  dann  noch  einmal  ins  Französische  übersetzt,  diesmal  in 
Prosa.  Auch  dieser  Text  findet  sich  bei  Labouderie  gedruckt, 
jedoch  nach  einer  Brüsseler  Hs.  aus  dem  XV.  Jhdt,  während  ein 
älterer  und  besserer  Text  (Kgl.  Bibl.  zu  Kopenhagen)  ungedruckt 
geblieben  ist.  Aufier  diesen  ganzen  Bearbeitungen  ist  die  Disci- 
plina  auch  in  französischen  Sammlungen  benützt  worden,  so  von 
Nicole  Bozon  in  seinen  moralisierenden  Erzählungen,  wo  fünf 
Geschichten  des  Petrus  Alfonsi  stehen.  Vereinzelt  kommt  dann 
in  moralisierenden  Werken  die  eine  oder  andere  Geschichte  vor, 
besonders  die  von  der  Freundschaftsprobe  (auch  in  Versen),  und 
wenn  man  diesbezügliche  Kompilationen  durchstöbern  wollte, 
würde  sich  wohl  noch  manches  finden. 

An  die  französischen  Übersetzungen  schließt  sich  am  nächsten 
eine  gascognische  aus  dem  XIV. — XV.  Jhdt.,  die  auch  den 
ganzen  Text,  obgleich  in  der  kürzeren  Redaktion  bietet.  Sie  ist 
1908  von  J.  Ducamin  herausgegeben  worden.  —  In  Spanien, 
dem  Vaterlande  des  Übersetzers,  hat  die  Disciplina  eine  einzige 
so  gut  wie  vollständige  Übertragung  erlebt,  in  dem  Libro  de  los 
enxemplos  von  demente  Sanchez  de  Vercial  im  Anfang  des 
XV.  Jhdts.  Ihren  Einfluß  bemerkt  man  sonst  auch  schon  früher, 
in  den  Castigos  e  documentos  des  Sancho  IV.  von  1292,  in 
Don  Juan  Manuels  Conde  Lucanor  oder  Libro  de  Padronio 
einige  Jahre  später,  und  in  der  Geschichte  des  Caballero  Cifar 
vom  XIV.  Jhdt.,  obgleich  hier  vielleicht  eine  französische  Ver- 
mittelung  vorauszusetzen  ist  (vgl.  Baist  in  Groebers  Grundriß  II, 
2,  414).  —  Wenn  in  der  katalanischen  Sammlung  Ricull  de 
eximplis  e  miracles  von  1489  verschiedene  Geschichten  aus 
der  Disciplina  begegnen,  so  beruht  das  darauf,  daß  diese  Samm- 
lung, wie  Crane  gezeigt  hat,  nichts  anderes  ist  als  eine  Über- 
setzung des  Alphabetum  Narrationum. 

In  zwei  Florentiner  Hss.  aus  der  Mitte  des  XIV.  Jhdts.  finden 
sich  kurze  Fragmente  der  Disciplina  in  italienischer  Sprache. 
Sie  umfassen  nicht  mehr  als  etwa  vier  Erzählungen  und  ver- 
treten eine  und  dieselbe  Vorlage.  Diese  Fragmente  sind  von 
Pasquale  Papa  1891  publiziert  worden,  leider  in  einer  von  jenen 
trostlosen  per-nozze  Publikationen,  deren  man  nur  mit  der 
größten  Mühe  habhaft  werden  kann.  Der  Text  ist  schlecht  und 
verunstaltet.  Papa  glaubt  an  eine  französische  Vorlage,  weil  das 
Fragment  nicht  mii  den  beiden  alten  Ausgaben  des  lateinischen 
Textes  stimmt.  Es  is  nicht  nötig,  einen  Franzosen  für  die 
schlechte  Arbeit  dieser  Italiener  verantwortlich  zu  machen. 
Erstens  finden  sich  die  hier  anzutreffenden  Varianten  in  keiner 
von  den  französischen  Versionen  wieder,  und  zweitens  gab  es  ja 


—     XIV     — 

eine  Menge  von  schlechten  lateinischen  Texten.  Die  beiden  ita- 
lienischen Abschriften  gehen  auf  eine  und  dieselbe  Vorlage 
zurück,  die  schon  an  und  für  sich  sehr  schlecht  war,  und  die 
Kopisten  haben  neue  Fehler  eingeführt.  Vielleicht  kann  man 
aus  diesen  Resten  auf  die  einstige  Existenz  einer  vollständigen 
Disciplina-Obersetzung  in  Italien  schließen.  —  Daß  einige  Ge- 
schichten des  Novellino  auf  Petrus  Alfonsi  zurückgehen,  ist 
bekannt.  Boccaccio  hat  wohl  seine  Disciplina-Stoffe  aus  den 
französischen  Versbearbeitungen,  wenigstens  hat  Landau  einen 
ansprechenden  Beweis  für  diese  Ansicht  beigebracht. 

Im  XV.  Jhdt.  finden  wir  in  Deutschland  die  eisten  zu- 
sammenhängenden Spuren  der  Einwirkung  der  Disciplina  :  die 
Sammlung  lehrhafter  Gebote  und  Spiele  des  Job.  Moritz  Schulze, 
die  unter  dem  Namen  Der  Seelen  Trost  bekannt  ist,  ent- 
nahm ihr  einige  Geschichten,  gleichfalls  Bon  er  für  seine  Fabeln. 
Wichtiger  ist  jedoch,  daß  Stein höwel  in  seinem  Aesopus  mehr 
als  die  Hälfte  des  Inhalts  unseres  Werkes  verwertete,  indem  er 
auch  den  lateinischen  Text  mitteilte,  so  daß  man  sehen  kann, 
welche  Version  er  gebrauchte.  Für  die  Verbreitung  der  Ge- 
schichten wurde  Steinhöwels  Sammlung  sehr  wichtig,  denn  sie  ist 
ungemein  viel  gelesen  worden,  und  keineswegs  nur  in  Deutsch- 
land :  eine  französische  Übersetzung  von  Jules  de  Machault  er- 
schien schon  1483,  also  drei  Jahre  nach  dem  Original.  Diese 
wurde  wieder  1484  von  Caxton  ini  Englische  übersetzt,  eine 
holländische  Übertragung  ist  gleichfalls  durch  Vermittlung  der 
französischen  entstanden,  eine  italienische  hat  ein  gewisser 
Tuppo  1486  verfertigt,  und  schließlich  hat  ein  fürstlicher  Schrift- 
steller den  Steinhöwel  ins  Spanische  übertragen.  Hierzu  kommen 
noch  katalanische  und  böhmische  Übersetzungen.  —  Wenn  da- 
gegen behauptet  wird,  daß  der  berühmte  deutsche  Humanist 
Joachim  Camerarius  bei  der  Abfassung  seiner  Fabellae  Aeso- 
picae  Steinhöwel  gefolgt  sei,  so  kann  dies  nicht  richtig  sein, 
da  einerseits  des  Camerarius  lateinischer  Text  von  demjenigen 
Steinhöwels  sehr  abweicht  und  andererseits  bei  ihm  Geschichten 
vorkommen,  welche  gar  nicht  in  der  angeblichen  Vorlage  stehen. 

In  England  war  die  Disciplina  schon  früher  als  durch 
Caxtons  Übersetzung  des  Steinhöwel  der  heimischen  Literatur 
einverleibt  worden,  wie  eine  in  der  Worcester  Kathedralbibliothek 
liegende,  erst  1906  (vgl.  W.  H.  Hulme  in  Modern  Philology  IV, 
67 ff.)  identifizierte  und  noch  nicht  edierte  mittelenglische 
Hs.  aus  dem  XV.  Jhdt.  bezeugt.  Sie  gibt,  obwohl  der  älteren 
Rezension  folgend,  keinen  guten  Text.  Interessant  ist  sie  vor 
allem  dadurch,  daß  sie  einiges  enthält,  was  in  der  Vulgata-Version 
nicht  vorkommt.  Dadurch  kann  man  sie  in  Verbindung  mit  einer 
dasselbe  fremde  Material  enthaltenden  Cambridger  Hs.  des  Ori- 


—     XV     — 

ginals  setzen,  die,  was  allerdings  Hulme  (vgl.  Modem  Language 
Notes  1909,  218ff.)  nicht  ahnen  konnte,  auch  eine  sehr  altertüm- 
liche Fassung  des  von  G.  Paris  in  der  Romania  1903  behandelten 
Wettemotivs  aufweist.  —  Auch  Chaucer  kannte  die  Disciplina 
und  hat  sie  benützt. 

Deren  Einfluß  und  Beliebtheit  erstreckte  sich  bis  nach  dem 
hohen  Norden,  nach  Island.  Eine  isländische  Übersetzung, 
wohl  anfangs  auf  der  Grundlage  mündlicher  Tradition,  dann  von 
einem  Schreiber  nach  dem  lateinischen  Texte  gebessert,  wurde 
schon  etwa  um  die  Mitte  des  XIV.  Jhdts.  aufgezeichnet.  Erhalten 
ist  sie  uns  aber  jetzt  nur  in  einer  Stockholmer  Hs.  vom  Ende  des 
XVII.  Jhdts.  Die  Ausgabe  besorgte  Gering  in  seinen  Islaendzk 
Aeventyri.  Diese  Sammlung  umfaßt  beinahe  das  ganze  Er- 
zählungsmaterial des  Originals. 

Es  erübrigt  noch,  ein  paar  Worte  über  die  hebräische 
Übersetzung  der  zwei  ersten  Geschichten  der  Disciplina  zu  sagen. 
Früher  hat  man  sie  als  die  Quelle  des  Petrus  angesehen.  Sie 
wurde  1616  in  Konstantinopel  und  1544  in  Venedig  gedruckt, 
in  neuerer  Zeit  ist  sie  noch  einmal  von  A.  Pichard  in  Paris 
1838  herausgegeben  worden.  Steinschneider  hat  in  seinem  Manna 
zuerst  nachgewiesen,  daß  es  sich  hier  nur  um  eine  Bearbeitung 
des  in  der  Disciplina  gebotenen  Stoffes  handelt.  Es  ist  jedenfalls 
interessant  zu  sehen,  daß  die  Juden  die  Arbeit  ihres  früheren 
Glaubensgenossen  kannten  und  schätzten. 

Durch  diese  flüchtige  Skizze  erhellt  sohon  zur  Genüge, 
welch  große  Rolle  die  Disciplina  Clericalis  in  der  erzählenden 
Literatur  des  Mittelalters  und  der  beginnenden  Neuzeit  gespielt 
hat.  Doch  muß  eine  vollständige  Darstellung  dieser  Rolle  auch 
mit  der  Verbreitung  der  einzelnen  Geschichten  rechnen.  Es  kann 
nicht  in  Frage  kommen,  hier  auch  nur  einen  Umriß  dieser  Ver- 
hältnisse zu  zeichnen.  Das  ist  eine  Arbeit,  die  der  Folkloristik 
angehört,  und  für  die  meisten  dieser  Erzählungen  schwillt  sie 
zu  einer  besonderen,  weitläufigen  Studie  an.  Wer  sich  darüber 
eine  Vorstellung  machen  will,  kann  die  zwar  nicht  vollständige, 
auch  nicht  immer  ganz  richtige,  aber  jedenfalls  den  Stand  der 
Fragen  sehr  beleuchtende  Bibliographie  bei  V.  Chauvin 
(Bibliogr.  des  ouvrages  arabes,  IX,  Li^ge-Leipzig  190Ö,  S.  1—44) 
einsehen. 

Breslaa-Helsingfors,  im  Mai  1911. 

Alfons  Hllka.  Werner  Söderhjelm. 


p      .  TVixit     Petrus    Alfunsus,    seruus    Christi 

^  '  -^  Jhesu,  compositor  huius  libri :  Gracias 
ago  deo,  qui  primus  est  sine  principio,  a  quo  bonorum 
omuium  est  principium,  finis  sine  fine,  tocius  boni  com- 
plementum,  sapiens  qui  sapicnciam  et  racionem  prebet  5 
homini,  qui  nos  sua  aspirauit  sapiencia  et  sue  racionis 
admirabili  illustrauit  claritate  et  multiformi  sancti  spiritus 
sui  ditauit  gracia.  Quia  igitur  me  licet  pcccatorem  deus 
multimoda  uestire  dignatus  est  sapiencia,  ne  lucerna  michi 
credita  sub  modio  tecta  lateat,  eodem  spiritu  instigante  10 
ad  multorum  utilitatem  hunc  librum  componere  admonitus 
sum,  ipsum  obsecrans,  ut  huic  mei  libelli  principio  bonum 
finem  adiungat  mequo  custodiat,  ne  quid  in  eo  dicatur 
quod    sue    displiceat   uoluntati.    Amen. 

Deus  igitur  in  hoc  opusculo  michi  sit  in  auxilium  qui  15 
me  librum  hunc  componere  et  in  latinum  transferre  com- 
pulit.  Cum  enim  apud  me  sepius  retractando  humane  causas 
creacionis    omnimodo   scire   laborarem,   humanum   quidem 
ingenium  inueni  ex  precepto  conditoris  ad  hoc  esse  depu- 
latum,  ut  quamdiu  est  in  seculo  in  sancte  studeat  exer-  20 
citacione   philosophie,   qua   de   creatore   suo   meliorem   et 
maiorem  habeat  noticiam,  et  moderata  uiuere  studeat  con- 
tinencia  et  ab  imminentibus  sciat  sibi  precauere  aduersi- 
tatibus   eoque   tramite  gradiatur  in  seculo  qui  eum  ducat 
ad  regna  celcrum.  Quodsi  in  prefata  sancte  discipline  norma  25 
uixerit,  hoc  quidem  pro  quo  creatus  est  compleuit  debet- 
que  perfectus  appellari.    Fragilem  eciam  hominis  esse  con- 
sideraui    complexionem :    que    ne   tedium    incurrat,    quasi 
prouehendo  paucis  et  paucis  instruenda  est;  duricie  quo- 
que  eins  recordatus,  vt  facilius  retineat,  quodammodo  ne-  30 
cessario  mollienda  et  dulcificanda  est;  quia  et  obliuiosa 

Überschrift:  Incipiunt  prouerbia  petri  de  clericali  disciplina. 
Sammlung  mittellaleinischer  Texte.  1.  1 


—     2     — 

est,  multis  indiget  que  oblitonim  faciant  recordari.  Propterea 
ergo  libellum  compegi,  partim  ex  proüerbiis  philosophorum 
et  suis  castigacionibus,  partim  ex  proueibiis  et  castigacioni- 
bus   arabicis  et  fabulis  et  uersibus,  partim  ex  animalium 

5  et  uolucnim  similitudinibus.  Modum  tamen  consideraui, 
ne  si  plura  necessariis  scripserim,  scripta  honeri  pocius 
sint  lectori  quam  subsidia,  ut  legentibus  et  audientibus 
sint  desiderium  et  occasio  ediscendi.  Scientes  uero  per 
ea  que  hie  continentur  oblitorum  rcminiscantur.  Huic  libello 

10  nomen  iniungens,  et  est  nomen  ex  re:  id  est  Clericalis 
disciplina;  reddit  enim  clericum  disciplinatum.  Vitandum 
tamen  decreui  pro  possibilitate  seiisus  mei,  ne  quid  in 
nostro  tractatu  inueniatur  quod  nostre  credulitati  sit  con- 
trarium  uel  a  nostra  fide  diuersum.    Ad  quod  adiuuet  me 

15  omnipotens    deus    cui    supemitor.    Amen. 

Si  quis  tamen  hoc  opusculum  humano  et  exteriori  oculo 
percurrerit  et  quid  in  eo  quod  humana  parum  cauit  natura 
uiderit,  subtiliori  oculo  iterum  et  iterum  relegere  moneo 
et  demum  ipsi   et  omnibus  catholice  fidei  perfectis  corri- 

20  gendum  appono.  Nichil  enim  in  humanis  inuencionibus 
perfectum   putat   philosophus. 

-j     ..  j.  .     Ij^och   philosophus    qui   lingua   arabica 

-"  cognominatur   Edric,    dixit   filio   suo: 
Timor    domini    sit    negociacio   tua,    et   ueniet   tibi   lucrum 
25  sine  labore.   —  Dixit  alius  philosophus:  Qui   timet  deum, 
omnia  timent  eum;  qui  uero  non  timet  deum,  timet  omnia.  — 
Dixit    alius    philosophus:    Qui   timet   deum,   diligit   deum; 
qui  diligit  deum,  obedit  deo.  —  Dixit  Arabs  in  uersu  suo: 
Inobediens   es  deo:   simulas  tamen   te   eum   amare,   et  in- 
30  eredibile  est;  si  enim  uere  amares,  obedires  ei.    Nam  qui 
-l    ,  .  .     amat,  obedit.  —  Dixit  Socrates  discipulis 

^^  '    suis :   Videte   ne   sitis  deo   obedientes   et 

inobedientes  in  eodem.  Dicunt  ei :  Enuclea  nobis  quod 
dicis.  Qui  ait:  Dimittite  hypocrisim!  Est  enim  hypocrisis 
35  coram  hominibus  simulare  se  obedire  deo,  in  occulto  uero 
inobedientem  esse.  Dicit  ei  unus  ex  discipulis:  Estne  aliud 
genus  hypocrisis,  unde  homini  cauendum  sit?  Dicit  So- 
crates :   Est  homo  qui  in  aperto  et  in  occulto  obedire  se 

3  partim  ex  prou.  et  cast.  fehlt  (ein  %<yardorC  oder  Augen- 
Sprung). 


—     3     - 

deo  ostendit,  ut  sanctus  ab  honiinibus  habeatur  et  ab 
eis  plus  ideo  honoretur.  Est  alius  isto  subtilior  qui  hanc 
relinquit  hypocrisim,  ut  maiori  deseruiat :  Cum  enim  ieiunat 
uel  elemosinam  facit  et  ab  eo  queritur  si  fecerit,  respondet: 
Deus  scitl  uel:  non,  ut  in  maiori  reuerencia  habeatur  5 
et  dicatur  quia  hypocrita  non  est  qui  hominibus  factum  suum 
nolit  propalari.  Credo  eciam  paucos  esse  qui  aliquo  huius 
hypocrisis  genere  non  participent.  Videte  igitur  ne  hac 
seducti  laboris  uestri  premio  priuemini!  Quod  ne  contingat, 
omnia  facite  munda  intencione;  ne  inde  gloriam  habere  10 
queratis  1  —  Dicit  alius  philosophus :  Si  deo  firmiter  inni- 
teris,   omnia  erunt  prospera  quocumque  ieris.  — 

-.     «       .  "Dalaam,  qui  lingua  arabica  uocatur  Lu- 

,,  -"-^  caman,    dixit    nlio    suo :    Fili,    ne    sit 

£fallo,  cane.     ,       .  -       •       j.  <.   •     <k. 

®  lormica   sapiencior  te,   que   congregat  m  15 

estate  unde  uiuat  in  hieme.  —  Fili,  ne  sit  gallus  uigilan- 

cior  te,  qui  in  matutinis  uigilat,  et  tu  dormis.  —  Fili,  ne 

sit  gallus  forcior  te,  qui  iustificat  decem  uxores  suas,  tu 

solam  castigare  non  potes.  —  Fili,  ne  sit  canis  corde  no- 

bilior   te,    qui    benefactorum   suorum    non   obliuiscitur,    tu  20 

autem  benefactorum  tuonim  obliuisceris.  —  Fili,  ne  uideatur 

tibi  parum  unum  habere  inimicum  vel  nimium  mille  habere 

amicos.    Dico  tibi : 

V  1         T'    A '^^^s  moriturus  uocato  filio  suo  dixit: 

_,     ,.    .,.     *  -^  Die,   fili,   quot  tibi,  dum  uixi,   ad  qui-  25 
De  dimidio  •       ^     d  j         n-       j     i 

siens    amicos!     Kespondens    fihus    dixit: 

J  '  Centum,  ut  arbitror,  michi  adquisiui  ami- 

cos. Dixit  pater:  Philosophus  dicit:  Ne  laudes  amicura, 
donec  probaueris  eum.  Ego  quidem  prior  natus  sum  et 
unius  dimidietatem  uix  michi  adquisiui.  Tu  ergo  centum  30 
quomodo  tibi  adquisisti?  Vade  igitur  probare  omnes,  ut 
cognoscas  si  quis  omnium  tibi  perfectus  erit  amicusi  Dixit 
filius:  Quomodo  probare  consulis?  Dixit  pater:  Vitulum 
interfectum  et  frustatim  comminutum  in  sacco  repone,  ita 
ut  Saccus  forinsecus  sanguine  infectus  sit.  Et  cum  ad  35 
amicum  ueneris,  die  ei :  Hominem,  care  mi,  forte  interfeci ; 
rogo  te  ut  eum  secreto  sepelias;  nemo  enim  te  suspectura 
habebit,  sicque  rhe  saluare  poteris.  Fecit  filius  sicut  pater 
imperauit.  Primus  autem  amicus  ad  quem  uenit  dixit  ei: 
1  ab  Omnibus. 


Fer  tecum  mortuum  super  colluin  iiuim!  Sicut  fecisti 
malum,  patere  satisfaccionem !  In  domum  meam  nou  in- 
trabis.  Cum  autem  per  singulos  sie  fecisset,  eodcm  response 
ei  omnes  responderunt.  Ad  patreni  ergo  rediens  nunciauit 
5  que  fecerat.  Dixit  pater:  Contigit  tibi  quod  dixit  philo- 
sophus :  Multi  sunt  dum  numerantur  amici,  sed  in  nc- 
cessitate  pauci.  Vade  ad  dimidium  amicum  meum  quem 
habco  et  uide,  quid  dicat  tibi!  Venit  et  sicut  aliis  dixerat 
huic  ait.    Qui  dixit:  Intra  domum!    Non  est  hoc  secretum 

10  quod  uicinis  debeat  propalari.  Emissa  ergo  uxore  cum 
omni  familia  sua  sepulturam  fodit.  Cum  autem  ille  omriia 
parata  uideret,  rem  prout  erat  disseruit  gracias  agens. 
Deinde  pairi  rctulit  que  fecerat.  Pater  ucro  ait:  Pro  tali 
amico  dicit  philosophus :  Hie  est  uere  amicus  qui  te  adiuuat, 

15  cum  seculum  tibi  deficit.  Dixit  filius  ad  patrem :  Vidisti 
hominem  qui  integrum  sibi  amicum  lucratus  fuerit?  Tunc 
pater:  Non  uidi  quidcm,  sed  audiui.  Tunc  filius:  Renuncia 
michi   de  eo,   si  forte  talem  michi  adquisiero!    At  pater: 

T,  1        TT    TJelatum   est  michi  de  duobus  negocia- 

Exemplum  II:  iii  ♦     u  ^  •     u      . 

^^        Ti        +  tonbus,  quonim  unus  erat  in  Egypto, 

.   ^         alter   Baldach,   seque   solo  auditu   cogno- 

uerant   et   per   internuncios   pro   sibi   ne- 

cessariis   mittebant.    Contigit  autem  ut  qui  erat  Baldach, 

in  negociacionem  iret  in  Egyptum.    Egypciacus  audito  eins 

25  aduentu  occurrit  ei  et  suscepit  eum  gaudens  in  domum 
suam  et  in  omnibus  ei  seruiuit  sicut  mos  est  amicorum 
per  •  VIII  •  dies  et  ostendit  ei  omnes  manorias  cantus  qua? 
habebat  in-  domo  sua.  Finitis  •  VIII  •  diebus  infirmatus  est. 
Quod  ualde  grauiter  dominus  de  amico  suo  ferens  asciuit 

30  omnes  medicos  Egypciacos,  ut  amicum  hospitem  uiderent. 
Medici  uero  palpato  pulsu,  iterum  et  iteiiim  urina  respecta, 
nullam  in  eo  agnouerunt  infirmitatem.  Et  quia  per  hoc  nullam 
corporalem  agnouere  infirmitatem,  amoris  sciunt  esse 
passionem.    Hoc  agnita  dominus  uenit  ad  eum  et  quesiuit 

35  si  qua  esset  mulier  in  domo  sua  quam  diligeret.  Ad  hec 
eger:  Ostende  michi  omnes  domus  tue  mulieres,  et  si 
forte  inter  eas  hanc  uidero,  tibi  ostendam.  Quo  audito 
ei  ostendit  cantatrices  et  pedissequas:  quarum  nulla  ei 
complacuit.    Post  hoc  ostendit  ei  omnes  filias:  has  quoque 

t>l  baldac  {.stet.s). 


—     5     — 

sicut  et  priores  omnino  rcppulit  atque  neglexit.  Habebat 
autem  dominus  quandam  nobilem  puellam  in  domo  sua, 
quam  iam  diu  educauerat  ut  eam  arciperet  in  uxorem; 
quam  et  ostendit  ci.  Eg(^r  uero  aspecta  hac  ait:  Ex  hac 
est  michi  mors  ot  in  hac  est  michi  uita!  Quo  audito  dedit  5 
ci  puellam  nobilem  in  uxorem  cum  omnibus  quo  erat  cum 
ea  accepturus.  Et  preteroa  dodit  ei  oa  que  erat  <laturns 
puelle,  si  eam  acciperet  in  uxorem.  Hiis  completis,  accepla 
uxore  cum  biis  que  cum  uxorc  accoperat  et  uegociacione 
facta  rediit  in  patriam.  —  Contigit  autem  post  hec  ut  Egyp-  10 
ciacus  onmia  sua  multis  modis  amitteret,  et  pauper  effectus 
cogitauii  apud  sc  quod  iret  Baldach  ad  amicum  quem  ibi 
liabebat,  ut  sui  misererctur.  Iter  ergo  nudus  et  famelicus 
arripuit  atque  Baldach  intcmpeste  noctis  silcncio  peruenit. 
Pudor  autem  ei  obstabat  ne  domum  amici  adiret,  ne  forte  15 
incognitus  tali  tempore  domo  expellcretur.  Templum  ergo 
quoddam  antiquum  intrauit  ut  ibidem  pcrnoctaret.  tSed 
cum  ibi  anxius  multa  secum  diu  uolueret,  occurreiiint 
sibi  duo  uiri  prope  templum  in  ciuitate,  quorum  unus  aiium 
interfecit  clamquo  aufugit.  Multi  ergo  ciues  pro  strepitu  120 
decurrentes  interfectum  repperienmt,  et  querentes  quisnam 
homicidium  perpetrasset,  intrauerunt  templum  sperantes 
homicidam  ibidem  rcpperire.  Egypciacum  uero  illic  repperi- 
erunt  et  sciscitantes  ab  eo  quisnam  uirum  interfecisset, 
audierunt  ab  ipso  quia  ego  illum  interfeci.  Paupertatem  25 
enim  suam  morte  saltem  finire  uehementer  cupiebat.  Captus 
itaquc  et  incarceratus  est.  Mane  autem  facto  producitUT 
ante  iudices  et  morte  condempnatus  ducitur  ad  crucem. 
MulLi  uero  de  more  accurrerunt,  quorum  unus  fuit  amicus 
eins  cuius  causa  Baldach  adierat.  Et  acucius  eum  intuens  30 
deprchendit  esse  amicum  quem  in  Egypto  rcliquerat.  Remi- 
niscens  itaqiie  bonorum  que  sibi  in  Egypto  fecerat,  cogitaus 
eciam  quia  post  mortem  retribuere  illi  non  poterat,  mortem 
pro  ipso  subire  se  decreuit.  Voce  igitur  magna  exclamauit: 
Quid  innocerttem  condempnatis  quove  eum  ducitis?  Non  35 
mortem  nieniit,  ego  uirum  interfeci.  At  illi  iniecerunt 
manus  in  eum  atque  ligatum  secum  ad  crucem  traxerunt 
aliumque  a  pena  mortis  absoluerunt.  Homicida  uero  in 
eodem  agmine  hec  intuens  gradiebatur  atque  secum  ait: 
Hunc  interfeci  et  iste  dampnatur.  Hie  innocens  supplicio  40 
5  mea  uita.  —  14  in  teDipestate.  —  37  duxcrunt. 


—      6      — 

deputatur,  ego  uero  nocens  übertäte  fruor.  Quenam  causa 
est  huius  iniusticie?  Nescio  nisi  sola  sit  dei  paciencia. 
Verum  deus,  iudex  iustus,  impunitum  scelus  nullum  dimittit. 
Ne  igitur  posterius  in  me  durius  uindicet,  huius  me  prodam 
5  criminis  reum;  sicque  eos  a  morte  absoluendo  quod  com- 
misi  luam  peccatum.  Obiecit  se  ergo  periculo  dicens:  Me 
me  qui  feci;  istum  dimittite  innoxium!  ludices  autem 
non  parum  admirantes  hunc  alio  a  morte  absoluto  liga- 
uerunt.     lamque  de  iudicio  dubitantes  hunc  cum  reliquis 

10  prius  liberatis  ante  regem  duxerunt  eique  omnia  ex  ordine 
referentes  ipsum  eciam  hesitare  compulerunt.  Communi 
itaque  consilio  rex  eis  omne  crimen  quod  sibi  imposuerant 
condonauit,  eo  tarnen  pacto  ut  criminis  sibi  impositi  causas 
patefacerent.   At  illi  rei  ueritatem  ei  exposuerunt.   Communi 

15  autem  consensu  omnibus  absolutis  indigena  qui  pro  amico 
mori  decreuerat  ipsum  in  domum  suam  introduxit  eique 
omni  honore  pro  ritu  facto  inquit:  Si  mecum  manere  ad- 
quiescis,  omnia  nobis  prout  decet  erunt  communia;  si  uero 
repatriare  uolueris,   que  mea  sunt  equa  lance  parciamur. 

:20  At  ille  natalis  soli  dulcedine  irretitus  partem  tocius  sub- 
stancie  quam  ei  obtulerat  recepit  sicque  repatriauit. 

Hiis  itaque  sie  relatis  inquit  filius  ad  patrem :  Vix  poterit 
talis  reperiri  amicus.  —  Dixit  aiius  philosophus  propter 
amicos    non   probatos:   Prouide  tibi   semel   de   inimicis   et 

25  milies  de  amicis,  quia  forsitan  quandoque  amicus  fiet  ini- 

micus   et  sie  leuius  poterit  perquirere  dampnum  tuum.  — 

_  ...         Item  alius  philosophus:  Caue  tibi  de  con- 

e  consi   0.     ^-j.^  ilUus  a  quo  petis  consilium,  nisi  tibi 

sit  fidelis  comprobatus.  —  Item  alius  philosophus :  Consule 

30  amico  tuo  in  bonum  quantum  poteris,  etsi  tibi  credere 
noluerit.  lustum  est  enim  ut  sibi  bene  consulas,  licet 
rectum  ut  insulsus  tuum  non  sequatur  consilium.  —  Alius: 
Noli  consilium  tuum  omni  reuelare  homini;  qui  enim  con- 
silium   suum   in   corde   suo    retinet,    sui   iuris   est   melius 

35  eligere.  —  Alius:  Consilium  absconditum  quasi  in  carcere 
tuo  est  reclusum,  reuelatum  uero  te  in  carcere  suo  tenet 
ligatum.  —  Alius:  Ne  te  associaueris  inimicis  tuis,  cum 
alios  possis  reperire  socios.  Que  enim  male  egeris,  nota- 
bunt; que  uero  bona  fuerint,  deuitabunt.  —  Dixit  quidam 

40  uersificator:  Est  una  de  huius  seculi  aduersitatibus  grauiori- 
35  Augenspruny  hintei'  carcere. 


_     7     — 

bus   libero   homini    quod    necessitate   cogitur  ut   sibi   sub- 

ueniat    requirere    inimicum.      Quesiuit    quidam    a   qxiodam 

Arabe:   Que  maior  aduersitas  contigit  tibi  in  hoc  seculo? 

Arabs :  Necessitas  compulit  me  conuenire  inimicum,  ut  que 

uolebam    michi   concederet.    —   Alius :   Ne  te   associaueris    5 

_.     ,         .  leccatori,     cuius    societas     est   tibi   dede- 

De  leccatore.  * ,  •        »r      i     •    •    •     i     j    i 

GUS.  —  Ahus:  Ne  glonens  in  laude  lecca- 

toris,  cuius  laus  est  tibi  uituperium  et  uituperium  laus.  — 
Quidam  philosophus  transiens  per  uiam  alium  reperit  philo- 
sophum  cum  quodam  leccatore  iocantem  atque  ait:  Simile  10 
sibi  simile  attrahere  adamantis  est.  At  ille  inquit:  Nun- 
quam  me  sibi  adiunxi.  Ad  hoc  transsiens :  Cur  ergo  ei 
applaudebas?  At  ille:  Non,  sed  magna  necessitate  cogitur 
etiam  honestus  homo  latrinam  adire.  —  Alius  philosophus: 
Fili,  graue  est  arduas  ascendere  mansiones,  et  ab  eisdem  15 
descendere  facile  est.  —  Alius  philosophus:  Melior  est 
_.  .       .       inimicicia   sapientis   quam   amicicia  insi- 

^  *    pientis.  —  Alius  philosophus :  Non  habeas 

pro  magno  amiciciam  stulti,  quia  non  est  permanens.  — 
Alius   philosophus:  Melior  est  societas  simplicis  inter  sa-  20 
pientes  nutriti  quam  prudentis  cum  leccatotibus  educati.  — 
Alius   philosophus:   Dulcior  est  sapienti   aspera  uita  inter 
sapientes  quam  dulcis  uita  inter  insipientes.  —  Alius  philo- 
sophus :    Sapiencie   due   sunt  species :   una   naturalis,    alia 
artificialis;   quarum  una  non  potest  manere  sine  alia.  —  25 
Alius :  Ne  committas  stultis  sapienciam  quia  eis  esset  iniurio- 
sum;    neque    sapientibus    eam   deneges,    quia   quod    suum 
est  eis  auf erres.  —  Alius :  Huius  mundi  dona  diuersa  sunt : 
quibusdam    enim    datur    rerum    possessio,    quibusdam   sa- 
piencia.    Quidam  loquens  filio  inquit:  Quid  malles  tibi  dari,  30 
an  censum  an  sapienciam  ?  Cui  filius :  Horum  quodlibet  alio 
indiget.   —  Fuit  quidam  uersificator  egregius,  sed  egenus 
et  mendicus,  semper  de  paupertate  sua  amicis  conquerens, 
de  qua  eciam  uersus  composuit  talem  sensum  exprimentes : 
Tu  qui  partiris  partes,  monstra  mea  cur  michi  desiti    Cul-  35 
pandus   non   es,   sed  die   michi:   quem  culpabo?    Nam  si 
constellacio   mea   est  michi  dura,   a  te  quoque  id  factum 
esse    indubitabile   est.    Sed   inter  me  et   ipsam   tu   orator 
et  iudex  es.    Tu  dedisti  michi  sapienciam  sine  substancia. 
Die    ergo    michi:    quid    faciet   sapiencia    sine    substancia?  40 
2  requ.  aniicum. 


—     8     — 

Accipe  partem  sapiencie  et  da  michi  partem  pecunie! 
Ne  paciaris  me  illo  indigere  cuius  dampnum  erit  michi 
pudori.  —  Dixit  quidam  philosophus:  Tribus  modis  indiget 
uniis  alio:  cuicumque  bene  feceris,  in  eo  maior  eo  eris; 
5  quo  non  indigueris,  par  ipsius  eris;  quo  uero  indigueris, 
minor  eo  eris.  —  Alius  r  Ciaritas  anime  sapiencia  est,  census 
uero  claritas  corporis  est.  —  Alius :  Sapiencia  corpora 
mortua  claritate  sua  uiuificat,  uelut  terra  arida  humidi- 
tate  pluuie  uirescit.  —  Discipulus  magistro:  Quomodo  ha- 

10       _       ..     ..         bendo  me  inter  sapientes  discipulos  com- 

putabor?  Magister :  Serua  silencium,  donec 
sit  tibi  loqui  necessarium.  Ait  enini  philosophus:  Silen- 
cium est  Signum  sapiencie  et  loquacitas  est  signum  stul- 
ticie.   —  Alius:  Ne  festines  respondere  donec  fuerit  finis 

15  interrogacionis,  nee  questionem  in  conuentu  factam  soluere 
temptes,  cum  sapienciorem  te  ibi  esse  prospexeris,  nee 
questioni  alii  cuiquam  facte  respondeas,  nee  laudem  appetas 
pro  re  tibi  incognita.  Philosophus  enim  dicit:  Qui  de  re 
sibi    rgnota    laudem    appetit,    illum    mendacem    probacio 

20  reddit,  —  Alius :  Adquiesce  ueritati  siue  a  te  prolate  siue 
tibi  obiecte.  —  Alius:  Ne  glorieris  in  sapientibus  uerbis 
tuis,  quia  prout  philosophus  testatur:  qui  in  suis  uerbis 
sapientibus  gloriatur,  stultus  esse  comprobatur.  —  Hec 
omnia   faciens    connumeraberis    inter   discipulos    sapiencie 

25  atque  prudencie.  —  Philosophus  dicit:  Qui  prudenter  in- 
quirere  uoluerit  solucionem  prudenter  intelliget.  —  Alius: 
Quicumque  erubuerit  sapienciam  ab  aliis  inuestigare,  magis 
erubescet  eandem  a  semetipso  inquiri.  —  Alius:  Qui  breui 
tempore   pro   pudore  disciplinam  non   patitur,   omni   tem- 

30  pore  in  pudore  insipiencie  permanebit.  —  Alius:  Non  omnis 
qui  sapiens  dicitur  sapiens  est,  sed  qui  discit  et  retinet 
sapienciam.  —  Alius:  Qui  in  doctrina  defecerit,  parum 
generositas  sua  ei  proderit.  Dogmate  indiget  nobilitas,  sa- 
piencia uero  experiencia.  —  iVlius:  In  quo  sua  dcsinit  no- 

35  bilitas,  auorum  nobilitatem  haut  congrue  reseruat.  —  Alius: 
Nobilitas  a  me  procedens  est  michi  cordi  plus  quam  que 
patrum  procedit  nobilitate. 

2  donum. 


—     9     — 

«  ,        -r^T     A  rabs  quidam  uersificalor  pnidens  et  fa- 

Exemplum  III:  A\      .  ,  -       ,,.        ., 

.«.  .  ^^,  ^^^'  suos  ohtulit.  Cuius  notata  prudencia  rex. 
euni  honorifice  suscepit.  Huic  igilur  iniu- 
debant  alii  uersificatoros  sua  superbi  geiierositate  regem-  5 
que  conuenientes  inquiimt:  Domine  rex,  cur  hunc  tarn 
uili  ortum  prosapia  adeo  magnificas?  Ad  hec  rex:  Quem 
uituperare  pulastis,  magis  laudastis.  Ipse  uero  qui  uitu- 
perabatur,  hec  adiunxit:  Rosa  ex  spinis  orta  nequaquam 
blasphematur.  Rex  autem  maximis  honoratum  muneribus  10 
eum  dimisit. 

Contigit  ut  quidam  uersificator  nobili  ortus  prosapia,  parum 
autem  disciplinatus  regi  cuidam  uersus  suos  offerret. 
Quos  acceptos  rex  male  quippe  compositos  spreuit  nichil- 
que  sibi  dedit.  Inquit  igitur  uersificator  regi.  Si  non  pro  15 
uersibus,  saltem  pro  generositate  aliquid  michi  tribuas. 
Rex  ergo:  Quis  est  pater  tuus?  At  ille  sibi  indicauit.  Ait 
rex:  Semen  in  te  degenerauit.  Cui  uersificator:  Sepe,  rex, 
fnimento  oritur  siligo.  Ad  hec  rex:  Te  minorem  quam 
patrera  tuum  probasti.    Illumque  immunem  sie  dimisit.         20 

«  1        -r^     A  li^s  uersificator  item  uenit  ad  regem, 

j.      *^  .       .      -^^  patri  ignobih,  sed  matre  generosa.   in- 
.  compositus   quidem   incompositos   obtulit 

*^  *  uersus.     Cuius    mater    fratrem    habebat 

litteratura  et  facecia  splendidum.  Rex  autem  nequaquam  25 
eum  honorifice  suscepit.  Quesiuit  tamen  ab  eo,  cuius  filius 
erat.  At  ille  pretendit  ei  auunculum  suum;  vnde  rex  in 
nimium  risum  se  conuertit.  Aiunt  ei  sui  familiäres :  Vnde 
iste  tantus  risus  procedit?  Ait  rex:  Fabulam  quandam 
in  libro  quodam  legeram,  quam  hie  oculis  conspicio.  At  30 
illi:  Que  est  illa?  Ait  rex:  Mulum  nouiter  natum  uulpis 
in  pascuis  inuenit  atque  admirans  ait:  Quis  es  tu?  Mulus 
dicit  se  dei  creaturam  esse.  Cui  uulpis:  Habesne  patrem 
aut  matrem?  Mulus  ait:  Auunculus  mens  est  equus  gene- 
rosus.  —  Sicut  ergo  mulus  non  recognouit  asinum  patrem  35 
suum,  eo  quod  pigrum  et  deforme  animal  est,  sie  iste 
patrem  suum  confiteri  erubescebat  pro  inercia  sua  incogni- 
tum.  Rex  tunc  conuertens  se  ad  uersificatorem  ait:  Volo 
ut  indices  michi  patrem  tuum.  At  ille  sibi  indicauit.  Co- 
gnouit    ergo   rex   quia  pater   eius   uilis   et   indiscipliuatus  40 


—     10     — 

erat,  et  ait  seruis  suis:  Demus  huic  de  rebus  nostris,  quia 
non   degenerat. 
_  T^-      A  ^^^^    ^^^    patri :    Miior   me   legisse    in 

Vera  no  x-    21.  temporibus  preteritis  nobiles,  facetos, 
5  '  sapientes  honorari,  modo  uero  soli  uene- 

rantur  leccatores.  Ad  quod  pater :  Ne  mireris,  fili,  quia  derlei 
clericos,  generosi  generosos,  faceti  facetos  honorant,  lecca- 
tores a  leccatoribus  uenerantur.  Filius:  Vidi  et  aliud:  quod 
clerici   pro   sapiencia   sua   non   sunt   honorati;   vnde   facti 

10  sunt  leccatores  et  ad  magnura  uenere  honorem.  Tunc  pater 
ait  illi:  Hoc  quidem  ex  inercia  temporis  contigit.  Ad  quod 
lilius :  Edissere  michi,  pater  karissime,  ueram  nobilitatis 
deffmicionem.  Et  pater:  Vt,  inquid,  Aristotiles  in  epistola 
sua  quam  Alexandro  regi  composuit  meminit:  qui  cum  ab 

15  eo  quereret  quem  sibi  ex  hominibus  consiliarium  faceret, 
taliter  per  epistolam  respondit:  Accipe,  ait,  talem,  qui 
Septem  liberalibus  artibus  sit  instructus,  industriis  septem 
eruditus,  septem  eciam  probitatibus  edoctus,  et  ego  hanc 
estimo  perfectam  esse  nobilitatem.    Et  lilius :  Hec  nobilitas 

20  in  tempore  meo  non  contingit,  immo  auri  et  argenti  tota 
est  quam  uideo  nobilitas,  vt  ait  uersificator : 

Glorificant    gaze    priuatos    nobilitate 
Paupertasque  domum  premit  altam  nobilitate. 

Versificator  quidam  de  aduersitatibus  seculi  que  super  no- 
25  biles  ueniunt  uersus  fecit  istos  sub  persona  nobilium :  Die, 
inquit,  illis  qui  pro  aduersitatibus  que  nobis  accidunt  nos 
contempnunt  quod  seculum  nulli  fecit  contrarium  nisi  no- 
bilibus  tantum.  Nonne  uides  quod  mare  deuehit  stercora 
et  paleas,  et  preciosi  lapides  in  fundum  uadunt?  Et  nonne 
30  uides  qiiod  in  celo  sunt  stelle  e  quibus  nescimus  numerum? 
At  insuper  nulla  quidem  patitur  eclipsim  preter  solem  et 
lunam.  Et  pater:  Ex  temporis  inercia  accidit  quia  homines 
in  diuiciis   solum  iudicant   gloriandum. 

Septem  artes.   V^^^  ex  discipulis  interrogauitmagistrum 

35  *^  '      »     suum  et  dixit:  Cum  septem  sint  artes 

et  Septem  probitates  et  septem  Industrie,  uellem  ut  hec  michi 

sicutsehabent  enumerares.  Magister:  Enumerabo.  He  sunt 

artes :    dialectica,  arithmetica,  geometria,  phisica,  musica, 

24  super  nob.  uen.  inquit  die  illis  qui  pro  adu. 


—    11    — 

astronomia.  De  septima  uero  diuerse  plurimorum  sunt  sen- 
tencie  quenam  sit.  Philosoph!  qui  prophecias  non  sectantur, 
aiunt  nignomanciam  esse  septimam.  Aliqui  ex  illis  videlicet 
qui  propheciis  et  philosophie  crediint,  uolunt  esse  seien- 
ciam  qne  res  naturales  uel  elementa  mundana  precellit.  5 
Quidam  qui  philosophie  non  student,  grammaticam  esse 
«     .  ,  .     affirmant.    —    Probitates    vero    he     sunt: 

^  ,    .   ^  Equitare,  natare,  sagittare,  cestibus  cer- 

tare,     aucupare,    schachis    ludere,    versi- 
ficari.  —  Industrie  sunt:  Ne  sit  uorax,  potator,  luxuriosus,  10 
Septem         violentus,    mendax,    auarus    et   de    mala 
industriae.      conuersacione.    —    Discipulus :    Hoc   tem- 
pore  puto   neminem   huiusmodi   esse.   —   Correxit   quidam 
philosophus   filium   suum :   Caue  mendacium,   quia  dulcius 
_.  ,     .       est  carne  uolucrum.  —  Alius :  Cum  leue  15 

sit  mendacium  proferre,  quare  uidetur 
graue  ueritatem  dicere  ?  —  Alius  philosophus :  Si  dicere 
metuas  unde  peniteas,  melius  est  dicere :  non !  quam :  sie !  — 
Alius :  Verecundia  negandi  caue  ne  inferat  tibi  necessitatem 
menciendi,  quia  honestius  est  rem  negare  quam  longos  20 
terminos  dare.  —  Alius:  Terminum  termino  addere  roganti 
est  hoc  tempore  calliditas  negandi.  —  Alius  philosophus : 
Si  mendacio  quilibet  saluatur,  multo  magis  ueritate  salua- 
tur.  —  Accusatus  quidam  ductus  est  ante  regem  iudicem 
negansque  crimen  impositum  tandem  conuincitur.  Cui  rex:  25 
Duppliciter  punieris :  semel  pro  crimine  commisso,  secundo 
pro  commisso  negato.  —  Alter  quidam  consimiliter  accusa- 
tus quod  commiserat  non  negauit.  Dixeruntque  qui  regi 
astiterant:  De  crimine  confesso  iudicium  sumet.  Non  ita, 
rex  inquit,  quia  philosophus  dicit:  Confitenti  peccatum  est  30 
racio  relaxare  iudicium.  Sicque  liber  factus  a  rege  dis- 
cessit.  —  Socrates :  Sicut  homo  mendax  in  principis  comi- 
tatu  non  conuenit,  sie  a  regno  celorum  excludendus  erit.  — 
Quidam  philosophus  dixit  filio  suo;  Die  esse  mentitum 
qui  malum  dicit  malo  uincendum,  quia  sicut  ignem  ignis  non  35 
perimit,  sie  malum  malo  non  cedit.  Vt  igitur  ignem  aqua 
extinguit,  sie  bono  malum  quilibet  destruit.  —  Alius :  Ne 
reddas  malum  ne  similis  sis  malo,  sed  redde  bonum  ut 
melior  sis  malo.  —  Alius  philosophus :  Ne  confidas  in  malo 

23  seruatur. 


10 

—         Xu         

si  periculum  euaseris,  ut  aliud  ineas,  quia  illud  non  f^^ciet 
ut  simile  pertranseas.  —  Dixit  Arabicus  filio  suo:  Si  quem- 
libet  uideris  malis  operibus  pregrauari,  ne  te  iiitromittas, 
quia  qui  pendulum   soluerit,  super  illum  luina  erit. 

5     -,  ,        «.    T^ransiens  quidain  per  siluam  inuenit  ser- 

_     ,    *^  .         ,      ■-   peiilern  a  pastonbus  exteiituin  et  sti- 

®     ,^^^x^  ^     pitibus  alligatuni.  Quem  mox  solutuni  cale- 

seipen  e.        facere  curauit.    Calefactus  scrpens  circa 

fouenteiu   scrpere   ccpit  et  tandeni   iigatum   graue  strinxit. 

10  Tuuc  homo:   Quid,   inquit,   facis?    Cur  maluin   pro  bono 

reddis?    Naturam  meam,  dixit  serpens,  facio.    Bonum,   ait 

ille,  tibi  feci,  et  illud  malo  micbi  soluis?  Ulis  sie  contenden- 

tibus  uocata  est  intcr  eos  ad  iudicium  uulpis.    Cui  totum 

ut   euenerat   est  monstratum  ex  ordine.    Tunc   uulpis :   De 

15  hac  causa  iudicare  per  auditum  ignoro,  nisi  qualiter  iiiter 

uos    primum   fuerit    ad    oculum   uidero.     Religatur   iterum 

serpens  ut  prius.    Modo,  inquit  nulpis,  o  serpens.  si  potes 

euadere  discede!    Et  tu,  o  bomo,  de  soluendo  serpente  noli 

laborare!    Nonne  legisti  quod  qui  pendulum  soluerit,  super 

20  illum   ruina   erit? 

Dixit  Arabs  quidam  filio  suo:  Si  grauatus  fueris  aliquo 

modo    et   facile   possis   liberari,    non    expectes,    quia   dum 

expectabis  liberari  facilius,  grauaberis  amplius.     Et  ne  tibi 

contingat  quod   contigit  gibboso  de  uersificatore.    Et  quo- 

25  modo,   ülius  inquit?    Pater: 

■n<  1        T»T   /^uidani   uersilicator  uersus  faciens  regi 

Exemplum  VI:  IJ  +     •.      *  i      i      . 

-^       ^    .«.  ^^  presentauit,  et  laudauit  rex  ineenmm 

,  ,      ...  lilius    mssitque   ut  pro  lacto   donum   ex- 

tore  et  gibboso.  +     /-,  •    i  *  i  .  i  »     * 

^  posceret.    Qui   donum   tale  expostulat  ut 

30  se  ianitorem  sue  ciuitalis  per  mensem  faceret,  et  ab 
omni  gibboso  denariam  et  scabioso  denarium  et  de  mono- 
culo  denarium  et  de  impeliginoso  denarium  et  de  hernioso 
haberet  denarium.  Quod  rex  concessit  et  sigillo  roborauit. 
Qui  ministerio  suscepto  porte  assedit  et  ministerium  suuni 

ii5  egit.  Quadam  die  gibbosus  quidam  bene  cappatus  cum 
baculo  portam  intrauit.  Cui  uersiiicator  obuius  denarium 
postulat.  Qui  denegat  dare.  Vini  inferente  uersificatore,  dum 
capucium  de  capite  Icuat,  gibbosum  deprehendit  mono- 
culum  esse :  duos  ergo  denarios  postulat,  a  quo  prius  unum 

40  expetiit.    Noluit  dare,  retentus  est.    Non  habens  auxilium 


fugere  uoluit,  sed  per  capiicium  retractus  capite  nudato 
apparuit  scabiosus.  Interrogat  protinus  ille  tres  denarios. 
Videns  gibbosus  neque  fuga  neque  auxilio  se  posse  de- 
fendi  cepit  ui  resisteie  defendensque  se  nudatis  brachiis 
apparuit  babens  in  bis  impetiginem:  quartum  ergo  de-  5 
riarium  postulat.  Cui  defendenti  cappam  abstulit,  et  ca- 
dente  illo  in  terram  herniosum  comperit:  quintum  ergo 
denarium  ab  eo  extorsit.  Sic  contigit  ut  qui  unum  ultro 
dare   noluit,   quinque   inuitus  dedit. 

Dixit  philosophus  quidam  filio  suo:  Fili,  uide  ne  Irans-  10 
eas    per    sedem    gentis    iniqiie!      Transitus    namque   causa 
tit  Status,  et  Status  causa  sessionis,  et  sessio  causa  operis. 

V  1       VIT'  T^^^^"^  enim  est  duos  clericos  de  ciui- 

-^   *^ .     .        *  -^  täte  quadani  uespere  ut  exspaciarentur 

,  .    .      exisse.    Venerunt  ergo  in  locum  ubi  po-  15 

.  /      ,       tatores     conuenerant.     Dixit   alter    socio 
rum  intrante.  ...      .  i-      •  um        u 

suo :  Diuertamus  aha  uia,  quia  philosophus 

dicit :  Non  est  transeundum  per  sedem  gentis  inique.  Respon- 

dit   öocius :   Transitus   non   nocebit,    si   aliud   non   affuerit. 

Et    transeuntes    audierunt    in   domo   cantilenam.     Substitit  20 

alter  retentus  dulccdine  cantus.    Monuit  socius  ire:  noluit. 

Recedente  socio   remansit  solus   illectusque  cantu  domum 

intrauit.    Vndique  uocatus   sedit  sedensque   cum  aliis   po- 

tauil.    Et   ecce  preco  exploratorem  ciuitatis  fugientera  se- 

quens  post  illum  domum  potancium  intrauit.    Inuento  ex-  25 

pioratore  in  illa  domo  ipse  et  omnes  capti  sunt.  Hie,  inquit, 

hospicium  huius   exploratoris  fuit:  hinc   exiit,  huc  rediit; 

omnes  conscii  et  socii  huius  fuistis.    Ducti  sunt  omnes 

ad   patibulum,    et   clericus   inter   illos   magna   uoce   predi- 

cabat   Omnibus:    Quisquis   inique   gentis   consorcio  fruitur,  30 

procul    dubio    mortis    immerite    penas    lucratur. 

Ti  1       TTTTT  l?ertur  de  duobus  discipulis  quod  exeun- 

Tx  i.  t.     •  tes   de   quadam   ciuitate  uenerunt  m 

De  voce  buboms.,  , .    ^        .     ,        ,      .  , , 

locum  ubi  uox  cuiusdam  lemme  ualde  so- 

nora    audiebatur,    uerbaque    cantus    bene    composita   erant  35 

et   cantus    ipse   musice   constructus    ualde   delectabilis    et 

amatorius  insonuit.    Substitit  alter  cantilena  retentus.    Cui 

socius:   Diuertamus   hinc   —  et  diuerteruat  inde  —  quia 

12  occasio  sessionis.  —   18  est  fehlt.  —  28  consocii  et  socii. 


—     14     — 

intantum  uolucris  canlu  decipitur  quod  ad  mortem  perduci- 
tur.  —  Item  unus:  Ißta  uox  dulcior  est  illa  quam  ego  et 
magister  meus  iam  pridem  audieramus.  Et  qualis  erat 
illa,  inquit  alter,  et  quomodo  illam  audistis?  Euenit,  dixit 
5  socius,  quod  a  ciuitate  exieramus,  et  sie  uox  una  asperri- 
ma  audiebatur  et  cantus  incompositus  uerbaque  inordinate 
sonabant;  quique  cantauerat,  sepius  per  idem  repetebat 
et  suo  licet  aspero  cantu  quasi  delectabili  detinebatur.  Tunc 
michi  magister:  Si  uerum  est  quod  homines  dicunt  uocem 

10  bubonis  hominis  mortem  portendere,  tunc  ista  sine  dubio 
vox  bubonis  mortem  annuncial  Cui  ego:  Miror,  cum  cantus 
sit  tam  horridus,  cur  iste  tantum  in  illo  delectatur.  Et 
ille  michi:  Non  recordaris  illius  philosophi  qui  dicit:  In 
tribus  delectatur  homo,  etsi  bona  non  sint:  in  sua  uoce, 

15  in  suo  carmine  et  in  suo  filio?  —  Vt  istud  de  se  et  de 
suo  magistro  narrauerat,  digressi  sunt  inde  ambo. 

_         ,    «      .       Tkixit  quidam  philosophus  filio  suo:  Se- 
De  mala  femma.  II  •  i  -    j 

-*-^  quere   scorpionem,   leonem   et  draco- 

nem,   sed  malam  feminam  non  sequarisl  —  Alius  philo- 

:20  sophus :  Ora  deum  ut  te  liberet  ab  ingenio  nequam  femina- 

rum,  et  tu  ipse  ne  decipiariß  prouide  tibi.  —  Dictum  nam- 

que  est  de  quodam  philosopho  quod  transiens  iuxta  locum 

quo  auceps  rete  tetenderat  auibus  decipiendis  uidit  mulier- 

culam  cum  eo  lasciuientem.    Cui  dixit:  Qui  aues  decipere 

25  conaris,  uide  ne  auicula  factus  huius  uisco  tenearis. 

Tiixit  quidam  discipulus  magistro  suo:  Legi  in  libris 
■^  philosophorum  quibus  precipiunt  ut  ab  ingenio  femine 
peruerse  custodiat  se  homo.  Et  Salomon  in  prouerbiis 
hoc   idem   admonet.    Sed  tu   si   super   ingenio   illius   siue 

30  de  fabulis  siue  de  prouerbiis  aliquid  memoriter  tenes,  uellem 
renarrando  me  instrueres.  Magister:  Faciam,  inquit,  tui 
causa  libenter.  Sed  uereor  ne  si  qui  nostra  simplici  animo 
legentes  carmina  que  de  mulierum  artibus  ad  earum  correp- 
cionem  et  tuam  et  aliorum  instruccionem  scribimus  uiderint, 

35  uidelicet  quomodo  quedam  earum  nescientibus  uiris  suos 
aduocent  amasios  et  complectentes  deosculentur  aduocatos 
et  que  illarum  expetat  lasciuia  in  ipsis  expleant,  earum 
nequiciam  in  nos  redundare  credant.  Discipulus:  Ne  timeas 
hoc,  magister,  quia  Salomon  in  libro  prouerbiorum  et  multi 

1  producitur.  —  33  correccionem. 


—     15     — 

sapientes  prauos  earum  corrigendo  mores  talia  scripsemnt 
nee  culpam,  sed  laudem  inde  promeruerunt.  Tu  similiter 
de  illis  scribens  ad  nostram  utilitatem  non  uituperium, 
sed  coronam  promereberis.  Et  ob  hoc  rogata  sine  cimctacione 
demonstra.    Tunc  magister:  5 

^  1        x'o-   X)errexit  quidam  ut  uindemiaret  uineam. 

Exemplum  IX:  i     r\     j  n-  j  •  ^  n      ^ 

_       .    ,      .  i         -■-    Quod     uxor    ilhus    uidens    intellexit 

De  vindemiatore. .,,     ^    .  .  j-     •  4.  l 

ilium  circa  uineam  diucius  moraturum  et 

misso  nuncio  conuocat  amicum  conuiuiumque  parat.  Accidit 

autem  ut  dominus  ramo  uinee  in  oculo  percussus  domum  10 

cito    rediret    nichil   de   oculo   percusso   uidens,   veniensque 

ad   portam   sue   domus   hostium   pulsauit.    Quod   uxor   in- 

telligens    nimium    turbata    conuocatum    amicum  abscondit 

seorsum   et  domino  suo  hostium   postea  aperire  cucurrit. 

Qui   intrans   et  grauiter  pro  oculo   tristis   et  dolens  iussit  15 

cameram  parari  et  lectum  sterni,  ut  posset  quiescere.  Timuit 

uxor  ne  intrans  cameram  amicum  latitantem  uideret.    Dixit 

ei:    Quid    tantum    properas    ad    lectum?     Die    michi    quid 

tibi  sit  priusl   Narrauitqne  ei  totum  ut  acciderat.   Permitte, 

inquit  ilia,  karissime  domine,  ut  oculum  sanum  medicinali  20 

arte    confirmem    et   carmine,    ne    ita    eueniat   de   sano    ut 

michi  eucnit  de  iam  percusso,  quia  dampnum  tuum  commune 

est  nobisl   Apponensque  os  suum  ad  oculum  sanum  tantum 

fouit   quousqpie   amicus   a  loco   ubi  absconditus   erat  uiro 

nesciente  discessit.    Tandemque  se  erigens:  Modo,  inquit,  25 

karissime  vir>  sum  secura  ne  simile  de  hoc  oculo  eueniat, 

(juale  de   altero  euenit.     Iam  potes,   si   placet,   ad   lectum 

descendcre. 

Tunc  discipulus  ait  magistro:   Bene  me  instruxisti,   et 

quod  de  illarum   artibus  retulisti  siticuloso  et  desideranti  30 

animo  commendaui,  nee  quod  inde  scio  pro  diuiciis  Arabum 

commutare  uolo.    Sed  si  placet  progredere,  et  quod  trans- 

ferre  in  actum  publice  administracionis  futurorum  ualeamus 

edissere.  —  Faciam,  inquit  magister. 

-,  ,         ^    T^ictum  est  de  quodam  qui  peregre  pro-  35 

Exemplum  Xrllc-  -    l      ^      ^      ^      ^ 

Tx     ,.   .,  -*^  nciscens  commisit  uxorem  suam  sue 

De  lintheo.  .     ,.  .  ,.  , 

socrui.    Vxor  autem  sua  alium  quendam 

adamauit  et  matri  hoc  indicauit.    Que  commota  pro  filia 

fauit  amori  et  conuocans  procum  eundem  cepit  cum  illo 

et   filia   epulari.    Epulantibus   illis   superueiiit   maritus    et  40 


__     16     __ 

hostium  pulsauit.  Et  consurgens  mulier  procum  abscondit 
et  hostium  postea  doraino  aperuit.  Qui  postquam  intrauit, 
ut  lectus  sibi  pararetur  precepit;  nam  quiescere  uolebat  quia 
lassus  erat.  Turbata  mulier  dubitauit  quid  faceret.  Quod 
5  uidens  mater:  Ne  festines,  iiiquit,  filia,  lectum  parare,  donec 
monstremus  marito  tuo  lintheum  quod  fecimus.  Et  extrahens 
lintheum  uetula  quantum  potuit  uuum  cornu  illius  sustulit 
et  alterum  filie  subleuandum  dedit.  Sicque  lintheo  extenso 
delusus    est   maritus,    quousque    qui    latuerat   egrederetur 

10  amicus.  Tunc  ait  mulier  lilie  sue:  Extende  lintheum  super 
lectum  mariti  tui,  quia  manibus  tuis  et  meis  est  contextum. 
Cui  maritus:  Et  tu,  domina,  scis  tale  lintheum  parare? 
Et  illa:  0  fili,  rnulta  huiusmodi  paraui. 

Ad   hec   discipulus:   Mirabile  quid   audiui;   sed  uellem 

15  ut  amplius  me  instrueres,  quia  quanto  plus  ingenium  illarum 
attendo,  tanto  magis  ad  mei  custodiam  exacuor.  Respondit 
magister:  Adhuc  tercium  tibi  dicam,  et  sie  tibi  ad  in- 
struccionem  exempla  nostra  sufficient.  Discipulus :  Vt  placet. 

w  1        VT  TJeiatum  est,  inquit,  iterum  quod  qiüdam 

üiXempium JUL:  iii       r.  •  •  •.  • 

20        r^       1   j-  proiiciscens  peregre  commisit    coniu- 

De  gladio.  ^  K     ^  a         \t 

^  gern  suam   socrui   sue  seruandam.    Vxor 

autem   clara   iuuenem    quendam   amauit,    quod   sue   matri 

protinus    indicauit.    Illa   uero   amori   consensit    paratoque 

conuiuio    asciuit  iuuenem.     Quibus    epulantibus    dominus 

25  ueniens  ianuam  pulsauit.  Surrexit  itaque  uxor  et  dimisit 
maritum  intrare.  Sed  mater  cum  aroasio  filie  remanens, 
quia  locus  ubi  absconderetur  non  erat,  quid  faceret  dubi- 
tauit. Sed  dum  filia  sua  aperiret  hostium  marito,  arripuit 
uetula    nudum   gladium    et  commisit   amasio   iussitque  ut 

30  ante  hostium  in  introitu  mariti  filie  sue  stricto  gladio  staret, 
et  si  aliquid  ei  maritus  loqueretur,  nichil  responderet.  Fecit 
ut  iusserat.  Hostioque  aperto  ut  illum  maritus  sie  stare 
uidit,  substitit  et:  Quis,  inquit,  tu  es?  Quo  non  respondente, 
cum  primum  obstupuisset,  tunc  magis  extimuit.    Respondit 

35  intus  uetula:  Care  gener,  tace,  ne  aliquis  te  audiat!  Ad  hec 
ille  magis  mirans:  Quid  hoc  est,  inquit,  cara  domina? 
Tunc  mulier:  Rone  fili,  venerant  huc  tres  persequentes 
istum,  et  nos  aperto  hostio  hunc  cum  suo  gladio  intrare 
permisimus,  donec  discederent  qui  illum  interficere  uole- 

20  peregre  fehlt.  —  23  indidit. 


—     17     — 

bant.  Qni  nunc  timens  te  aliquem  ex  illis  esse  stupefactus 
nichil  tibi  respondit.  Et  ait  maritus:  Bene  habeas,  do- 
mina,  que  hoc  modo  huuc  liberasti  a  morte.  Et  introiens 
aduocauit  amasium  uxoris  sue  et  secum  sedere  fecit.  Sicque 
dulcibus  alloquiis  delinitum  circa  noctem  exire  dimisit.  5 

Discipulus:  Miranda  dixisti;  sed  nunc  magis  illarum 
presumptuosam  admiror  audaciam.  Volo  tarnen  vt  adhuc 
michi  de  earum  ingeniis  si  non  fuerit  graue  dicas.  Quanto 
enim  magis  dixeris,  tanto  maiora  promereberis.  Ad  quem 
magister:  Nonne  tibi  sufficiunt  ista?  Tria  tibi  narraui,  et  10 
tu  nondum  desinis  instigare?  Discipulus:  Tria  dicendo  ni- 
mium  auges  recitando  numenim,  sed  pauca  sonuerunt  uerba. 
Die  ergo  unum  quod  longa  uerbositate  meas  repleat  aures, 
et  sie  michi  sufficiet.  Magister:  Caue  ne  contingat  inter 
nos  quod  inter  regem  et  suum  accidit  fabulatorem.  Disci-  15 
pulus :  Quid,  care  magister,  quid  tandem  accidit?  Magister: 

•«  t        ^TT   X)ex   quidam   suum   habuit  fabulatorem, 

ExemplumXII:  Hj      •  r  «u  u 

j.        *^        ,    „      -*-*'  qui     smgulis    noctibus     qumque    sibi 

,    ,  ,^  narrare    fabulas     consueuerat.      Contigit 

tandem  quod  rex  curis  quibusdam  soUici-  20 
tus  minime  posset  dormire  pluresque  quesiuit  audire  fa- 
bulas. nie  autem  tres  super  hoc  enarrauit,  sed  paruas. 
Quesiuit  rex  ecia-m  plures.  Ille  uero  nullatenus  uoluit; 
dixerat  enim  sicut  iam  uisum  fuerat  sibi  multas.  Ad  hec 
rex :  Plurimas  iam  narrasti,  sed  breuissimas.  Vellem  uero  25 
aliquam  te  narrare  que  multis  producatur  uerbis,  et  sie 
te  dormire  permittam.    Concessit  fabulator  et  sie  incepit: 

"ürat  quidam  rusticus  qui  mille  solidos  habuit.  Hie  autem  in 
•*-*  negociacionem  proficiscens  comparauit  bis  mille  oues, 
singulas  senis  denariis.    Accidit  eo  redeunte  quod  magna  30 
inundacio  aquarum  succresceret.  Qui  cum  neque  per  pontem 
neque  per  uadum  transire  posset,  abiit  soUicitus  querens 
quo    cum    ouibus    suis    transuehi    posset.    Inuenit    tandem 
exiguam   nauiculam  que  nisi  duas  oues  una  cum  rustico 
ferre   non   ualebat.    Sed   tandem   necessitate  coactus   duas  35 
oues    imponens    aquam    transiit.    —   His    dictis    fabulator 
obdonniuit.    Rex  siquidem  illum  excitans  ut  fabulam  quam 
incepeiat    fmiret   conunonuit.     Fabulator   ad    hec:    Fluctus 
ille  magnus  est,  nauicula  autem  minima  et  grex  ouium  in- 

8  quantum  . .  .  tantum. 
Sammlung  mittellatcinischer  Texte    1.  2 


-     18     — 

numerabilis.  Permitte  ergo  supradictum  nisticum  suas  trans- 
ferre  oues,  et  quam  incepi  fabulam  ad  finem  perducam.  — 
Fabulator  etenim  hoc  modo  regem  longas  audire  fabulas 
gestientem  pacificauit.  Quodsi  amplius  me  predictis  eciam 
5  subtexere  alia  compuleris,  iam  dicti  presidio  exempli  me 
deliberare  conabor.  Discipulus:  Dictum  est  in.  antiquis 
prouerbiis  quod  non  eadem  compunccione  dolet  qui  pro 
muneribus  lacrimatur  et  qui  sui  dolore  corporis  grauatur. 
Neque  regem  adeo  dilexit  fabulator  sicut  et  tu  me  diligis. 
10  Voluit  enim  fabulis  suis  eum  aliquantum  seducere,  tu  uero 
me  discipulum  minime.  Vnde  precor  ne  iam  promotam  nar- 
racionem  modo  uelis  subducere;  sed  prelibata  mulierum 
ingenia  diligenter  pande.   Magister: 

■n  1    -crxTx    Tkictum  est  quod  quidam  nobilis  progenie 

,„    Exempl.  XIII:  II,    i       .  .  -i/ 

15       TN  •     1  näheret  uxorem  castam  nimium  et  for- 

De  canicula  /-•     -•  •-    i.    .  i 

.       .         .         mosam.     Contigit    forte    quod    oracionis 

studio  Romam  ueilet  adire,  sed  alium  cu- 

stodem  uxori  sue  nisi  semetipsam  noluit  deputare,  illius 

castis   morihus    satis   confisus    et  prohitatis  honore.     Hie 

20  autem  parato  comitatu  abiit.  Vxor  uero  caste  uiuendo  et 
in  Omnibus  prudenter  agens  remansit.  Accidit  tandem  quod 
necessitate  compulsa  a  domo  sua  propria  suam  conuentura 
uicinam  egrederetur.  Que  peracto  negocio  ad  propria 
remeauit.    Quam  iuuenis   aspectam  ardenti  amore  diligere 

25  cepit  et  plurimos  ad  eam  direxit  nuncios,  cupiens  ah  illa 
qua  tantum  ardehat  amari.  Quibus  contemptis  eum  penitus 
spreuit.  Iuuenis  cum  se  sie  contemptum  sentiret,  dolens 
adeo  efficitur  ut  nimio  infirmitatis  honere  grauaretur, 
Sepius  tamen  illuc  ibat  quo  dominam  egressam  uiderat,  desi- 

30  derans  eam  conuenire;  sed  nequaquam  preualuit  efficere. 
Cui  pre  dolore  lacrimanti  fit  obuia  anus  religionis  hahitu 
decorata,  querens  quenam  esset  causa  que  eum  sie  dolore 
compelleret.  Sed  iuuenis  que  in  sua  uersabantur  consciencia 
minime   detegere   uolebat.    Ad   quem    anus:    Quanto    quis 

35  infirmitatem  suam  medico  reuelare  distulerit,  tanto  grauiori 
morbo  attritus  fuerit.  Quo  audito  iiarrauit  ei  ex  ordine 
que  sibi  acciderant  et  suum  propalauit  secretum.  Cui 
anus :  De  bis  que  iam  dixisti  dei  auxilio  remedium  inueniam. 
Et  eo  relicto  ad  propria  remeauit.  Et  caniculam  quam  apud 

20  commeatu. 


—     le- 
se habebat  duobus  diebus  ieiunare  coegit  et  die  tercio  panem 
sinapi  confectum  ieiunanti  largita  est.    Que  dum  gustaret, 
pre   amaritudine   oculi   eius   lacrimari   ceperunt.    Post  hec 
uero   anus    illa   ad   domum   pudice  femine   perrexit   qnam 
iuuenis  predictus  adeo  adamauit.   Que  honorifice  pro  magna    5 
religionis  specie  ab  eo  suscepta  est.    Hanc  autem  sua  se- 
qucbatur  canicula.    Cumque  uidisset  mulier  illa  canicalam 
lacrimantem,   quesiuit  quid  haberet  et  quare  lacrimaretur. 
Anus  ad  hec:  Cara  amica,  ne  queras  quid  sit,  quia  adeo 
magnus  dolor  est  quod  nequeo  dicere.    Mulier  uero  magis  10 
instigabat  ut  diceret.    Cui  anus:  Hec  quam  conspicis  cani- 
cula mea  erat  filia,  casta  nimis  et  decora.    Quam  iuuenis 
adamauit   quidam;    sed    adeo   casta   erat  ut   eum   omnino 
sperneret    et   eius    amorem   respueret.    Vnde   dolens    adeo 
efficitur  ut  magna  egritudine  stringeretur :  pro  qua  culpa  15 
miserabiliter  hec  supradicta  nata  mea  in  caniculam  mutata 
est.    His  dictis  pre  nimio  dolore  erupit  in  lacrimas  anus 
illa.   Ad  hec  femina:  Quid  ego,  cara  domina,  similis  peccati 
conscia,    quid,    inquam,    factura    sum?   Me    etenim   dilexit 
iuuenis    quidam,    sed   castitatis   amore   eum  contempsi,    et  20 
simili  modo  ei  contigit.    Cui  anus :  Laudo  tibi,  cara  amica, 
ut    quam   cicius   poteris   huius    miserearis   et   quod   querit 
facias,   ne  et  tu  simili  modo  in  canem  muteris.    Si  enim 
scirem  inter  iuuenem  predictum  et  filiam  meam  amorem, 
nunquam  mea  mutaretur  filia.   Cui  ait  mulier  casta:  Obsecro  25 
ut  consilium  huius  rei  utile  dicas,  ne  propria  forma  priuata 
efficiar  canicula.    Anus :  Libenter  pro  dei  amore  et  anime 
remedio   mee   et   quia  miseret  me   tui   hunc   supradictum 
iuuenem  queram,  et  si  quo  inueniri  poterit,  ad  te  reducam. 
Cui  gracias  egit  mulier.   Et  sie  anus  artificiosa  dictis  fidem  30 
prcbuit,  et  quem  promisit  reduxit  iuuenem  et  sie  eos  as- 
sociauit. 

Discipulus  ait  magistro:  Nunquam  audiui  tarn  mirabile 
quid,  et  hoc  puto  fieri  arte  diaboli.  Magister :  Ne  dubites ! 
Discipulus:  Spero  quod  siquis  homo  tarn  sapiens  erit  ut  35 
semper  timeat  se  posse  decipi  arte  mulieris,  forsitan  se 
ab  illius  ingenio  custodire  ualebit.  Magister:  Audiui  de 
quoüam  homine  qui  multum  laborauit  ut  suam  custodiret 
uxorem,  sed  nichil  profuit.  Discipulus :  Magister,  die  michi, 
quid  fecit,  ut  melius  sciam  si  quam  duxero  illam  custodire.  40 
Magister : 

2» 


—     20     — 

<n  1  -o-TTT    Auidam  iuuenis  fuit,  qui  totam  intencio- 

Exempl.  XIV:  Vj,  t  ±  i  * 

^      *^  .  ^  nein  suam  et  totum  sensum  suum  et 

^  '      adhiic  totum  teinpus  suum  ad  hoc  misit  ut 

sciret  onmimodam  arteni  mulieris,  et  hoc  facto  uoluit  ducere 
5  uxorem.  Sed  primitus  perrexit  querere  consilium  et  sa- 
pienciorem  illius  regionis  adiit  hominem  et  quaUter  custo- 
dire  posset  quam  ducere  liolehat  quesiuit  uxorem.  Sapiens 
uero  hoc  audiens  dedit  sibi  consilium  quod  construeret 
domum  altis  panctibus  lapideis  poneretque  intus  mulierem 

10  darotque  sibi  satis  ad  comedendum  et  non  superilua  indu- 
nienta,  faceretque  ita  doraum  quod  non  esset  in  ea  nisi 
solum  hostium  soiaque  fenestra  per  quam  uideret,  et  tali 
altitudine  et  tali  composicione  per  quam  nemo  intrare 
posset  uel  exire.  Iuuenis  uero  audito  consilio  sapientis,  sicuti 

15  ei  iusserat  egit.  Mane  uero  quando  iuuenis  de  domo  exibat, 
hostium  domus  firmabat,  et  similiter  quando  intrabat; 
quando  autem  dormiebat,  sub  capite  suo  claues  domus 
abscondebat.  Hoc  autem  longo  tempore  egit.  Quadam  uero 
die  dum  iuuenis  ad  forum  iret,  mulier  sua,  ut  erat  solita 

iiO  facere,  ascendit  fenestram  et  euntes  et  regredientes  intente 
aspexit.  Hec  una  die  cum  ad  fenestram  staret,  uidit  qucndam 
iuuenem  formosum  corpore  atque  facie.  Quo  uiso  statim 
iilius  araore  succensa  fuit.  Mulier  hec  amore  iuuenis 
sLiccensa   et   ut   supradictum   est   custodita   cepit   cogitare 

25  quomodo  et  qua  arte  posset  loqui  cum  adamato  iuuene. 
At  ipsa  plena  ingenfo  ac  dolositatis  arte  cogitauit  quod 
claues  domini  sui  furaretur  dum  dormiret.  Et  ita  egit. 
Hec  uero  assueta  erat  dominum  suum  unaquaque  nocte 
uino  inebriare,  ut  securius  ad  amicum  suum  posset  exire 

30  et  suam  uoluntatem  explere.  Dominus  uero  iilius  philo- 
sophicis  iam  edoctus  monilis  sine  dolo  nullos  esse  muliebres 
actus  cepit  excogitare  quid  sua  coniunx  stiiieret  frequenti 
«•l  cotidiana  potacione.  Quod  ut  sub  oculo  poneret,  se 
linxit  obrium  esse.    Cuius  rei  muiier  inscia  de  lecto  nocte 

\i~>  coiisurgens  perrexit  ad  hostium  domus  et  aperto  hostio 
exiuit  ad  amicum.  Vir  autem  suus  in  silencio  noctis  suauiter 
consurgens  uenit  ad  hostium  et  aperlum  clausit  et  firmauit 
et  fenestram  ascendit  stetitque  ibi  donec  in  camisia  sua 
nmüercm  suam  nudam  reuertentem  uidit.    Que  domum  re- 

lo  et  tali  composicione  fehlL 


—     21     — 

diens  hostium  clausuni  inuenit;  unde  animo  multum  con- 

deluit    et    tarnen    hostium   pulsauit.     Vir   mulierem    suam 

audicns   et  uidens   ac   si   nesciret  iiiterrogauit  quis   esset. 

At  ipsa  culpe  ueniam  petens  et  nunquam  amplius  se  hoc 

facturam  promittens  nichil  profecit,  sed  uir  iratus  alt  quod    5 

eam  intrare  non  permitteret,  sed  esse  suum  suis  parentibus 

ostenderet.    At  ipsa  magis   ac  magis   clamans   dixit  quod 

nisi  hostium  domus  recluderet,  in  puteum  qui  iuxta  domum 

erat  saliret  et  ita  uitara  finiret,  sicque  de  morte  sua  amicis 

et  propinquis  racionem  reddere  deceret.    Spretis  minis  do-  10 

minus  sue  mulieris  intrare  non  permisit.   Mulier  uero  plena 

arte  et  calliditate  sumpsit  iapidem,  quem  proiecit  in  puteum 

hac  intencione  ut  uir  suus  audito  sonitu  lapidis  in  puteum 

ruentis  putaret  sese  in  puteum  cecidisse.    Et  hoc  peracto 

mulier  post  puteum  se  abscondit.  Vir  simplex  atque  insipiens  15 

audito  sonitu  lapidis  in  puteum  ruentis  mox  et  absque  mora 

de  domo  egrediens  celeri  cursu  ad  puteum  uenit,  putans 

uerum  esse  quod  mulierem  audisset  cecidisse.   Mulicr  uero 

uidens   hostium   domus   apertum   et  non   oblita   sue  artis 

intrauit  domum  firmatoque  hostio  ascendit  fenestram.    llle  '20 

autem  uidens  se  esse  deceptum  inquit:  0  mulier  fallax  et 

plena  arte  diaboli,  permitte  me  intrare  et  quicquid  michi 

forisfecisti  me  condonaturum  tibi  crede!    At  illa  eum  in- 

crepans  introitumque  domus  omnimodo  facto  atque  sacra- 

mento  denegans   ait:   0   seductor,   tuum   esse  atque  tuum  25 

facinus   parentibus   tuis   ostendam,   quia  unaquaque  nocte 

es  solitus  ita  furtim  a  me  exire  et  meretrices  adire.    Et 

ita   egit.    Parentes   uero  hec  audientes  atque  uerum  esse 

existimantes     increpauerunt   eum.     Et   ita   mulier   illa    li- 

berata    arte    sua    flagicium    quod   memerat   in   uirum   re-  30 

trusit.     Cui    nichil    profuit,    immo   obfuit   mulierem    custo- 

disse:  nam  iste  eciam  accidit  cumulus  miserie  quod  existi- 

macione    plurimorum     quod    paciebatur   meruisse   crodere- 

tur.    Vnde   quidem   bonis   compluribus  pulsus,   dignitatibus 

exutus,   existimacione   fedatus   ob   uxoris   maliloquium  in-  35 

cestitatis   tulit   supplicium. 

TN    V        r      •  Discipulus:    Nemo    est   qui    se    a   mu- 

De  bona  femina.  V    .     .  .    ,.  ^  .^ 

liens  mgenio  custodire  possit,  nisi  quem 

deus  custodierit,  et  hec  talis  narracio,  ne  ducam  uxorem, 
1  Augensprung  hinter  hostium  (wie  in  deti  meisten  Hss.), 


—     22     — 

est  magna  dehortacio.  Magister:  Non  debes  credere  omnes 
mulieres  esse  tales,  quoniam  magna  castitas  atque  magna 
bonitas  in  multis  reperitur  mulieribus,  et  scias  in  bona 
muliere  bonam  societatem  reperiri  posse,  bonaque  mulier 
5  fidelis  ciistos  est  et  bona  domus.  Salomon  in  fine  libri 
prouerbiorum  suorum  composuit  viginti  duos  versus  de 
laude  atque  bonitate  mulieris  bonae.  Discipulus  ad  hec: 
Bene  me  confortasti!  Sed  audisti  tamen  aliqiiam  mulierem 
que  sui  sensus  ingenium  niteretur  mittere  in  bonum?  Ma- 
10  gister :  Audiui.  Discipulus :  Ref er  michi  de  illa,  quia  uidetur 
michi  res  noua.    Magister: 

Exempl.  XV:   Tkictum  fuit  michi  quod  quidam  Hispanus 

De  decem       -^  perrexit  Mech,  et  dum  ibat  peruenit 

cofris.  in    Egyptum.     Qui   deserta   terre    intrare 

15  uolens  et  transire  cogitauit  quod  pecuniam  suam  in  Egypto 
dimitteret.  Et  antequam  dimittere  uoluiaset,  interrogauit 
si  aliquis  fidelis  homo  esset  in  illa  regione  cui  posset 
pecuniam  suam  committere.  Et  ostenderunt  ei  antiquum 
hominem  nominatum  probitate  fidelitatis.   Cui  de  suo  mille 

20  talenta  commisit.  Deinde  perrexit  factoque  itinere  ad  illum 
rediit  cui  pecuniam  commisit,  et  quod  commiserat  ab  eo 
quesiuil.  At  ille  plenus  nequicia  illum  nunquam  antea 
se  uidi&se  dicebat.  Ille  uero  sie  deceptus  perrexit  ad  probos 
homines  regionis  illius,  et  quomodo  tractauisset  eum  homo 

25  ille  cui  pecuniam  commiserat,  eis  retulit.  Vicini  uero  illius 
de  eo  talia  audientes  credere  noluerunt,  sed  nichil  hoc 
esse  dixerunt.  Sed  qui  pecuniam  perdiderat  unaquaque 
die  ad  domum  illius  qui  retinebat  iniuste  pecuniam  ibat 
blandisque  precibus  eum  deprecabatur  ut  pecuniam  redderet. 

30  Quod  deceptor  audiens  increpauit  eum  dicens  ne  amplius 
tale  quid  de  eo  diceret  uel  ad  eum  ueniret;  quod  si  faceret, 
penas  ex  merito  subiret.  Auditis  minis  illius  qui  eum 
deceperat  tristis  cepit  redire.  Et  in  redeundo  obuiauit  cui- 
dam  uetule  pannis  heremitalibus  indute.   Hec  autem  baculo 

35  suo  fragiles  artus  sustentabat  et  per  uiam  lapides  laudando 
deum  ne  transeuncium  pes  lederetur  locabat.  Que  uidens 
hominem  flentem  —  cognouit  enim  eum  esse  extraneum  — 
commota  pietate  in  angiportum  uocauit  et  quid  ei  acci- 
disset  interrogauit.    At  ille  ordine  narrauit.    Femina  uero 

40  auditis  uerbis  illius  hominis  inquit:  Amice,  si  uera  sunt 


—     23      - 

que  retulisti,  feram  tibi  inde  auxilium.  Et  ille:  Quomodo 
potes  hoc  facere,  ancilla  dei?  At  illa  inquit:  Adduc  michi 
hominem  de  terra  tua,  cuius  factis  et  dictis  fidem  habere 
possis !  At  ille  adduxit.  Deinde  decepti  socio  precepit  decem 
cofros  exterius  preciosis  depictos  coloribus  atque  ferro  5 
deargentato  ligatos  cum  bonis  serraturis  emere  et  ad  domum 
sui  hospitis  afferre  lapidibusque  comminutis  implere.  At 
ipse  ita  egit.  Mulier  uero  ut  uidit  omnia  illa  que  preceperat 
esse  parata  ait:  Nunc  decem  homines  perquire,  qui  euntes 
ad  domum  illius  qui  te  decepit  mecum  et  cum  socio  tue  10 
deferant  cofros,  'unus  post  alium  uenientes  ordine  longo'; 
et  quam  cito  primus  uenerit  ad  domum  illius  qui  te  decepit 
et  requiescet  ibi,  ueni  et  interroga  pecuniam  tuaml  Et 
ego  tantum  confido  in  deum  quod  reddita  tibi  tua  pecunia 
erit.  At  ipse  sicut  uetula  iusserat  egit.  Que  non  oblita  incepti  15 
quod  predixerat  iter  incepit.  Et  uenit  cum  socio  decepti 
ad  domum  deceptoris  et  inquit:  Quidam  homo  de  Hispania 
hospitatus  mecum  fuit  et  uult  Mech  adire;  queritque  antea 
pecuniam  suam  que  est  in  decem  cofris  seruandam  alicui 
bono  homini  donec  reuertatur  commendare.  Precor  itaque  20 
ut  eam  mei  causa  in  ede  tua  custodias;  et  quia  audiui 
et  scio  te  bonum  hominem  esse  et  fidelem,  nolo  aliquem 
alium  pFeter  te  solum  huius  pecunie  commendacioni  adesse. 
Et  dum  ita  loqueretur,  uenit  primus  deferens  cofrum,  aliis 
a  longe  iam  apparentibus.  Interim  deceptus  preceptorum  25 
uetule  non  oblitus  post  primum  cofrum  sicut  ei  preceptum 
fuerat  uenit.  Ille  uero  qui  pecuniam  celauerat,  plenus  ne- 
quicia  ac  mala  arte,  ut  uidit  hominem  uenientem  cui  pe- 
cuniam celauerat,  timens  ne,  si  pecuniam  requireret,  alius 
qui  adducebat  suam  pecuniam  non  committeret,  contra  eum  30 
ita  dicendo  perrexit:  0  amice,  xibi  fuisti  et  ubi  tantum 
diutinasti?  Veni  et  accipe  pecuniam  tuam  mee  fidei  iam 
diu  commendatam,  quoniam  inueni  et  amodo  tedet  me 
custodire  illam !  At  ille  letus  atque  gaudens  recepit  pecuniam 
gracias  agens.  Vetula  autem  ut  uidit  hominem  pecuniam  35 
habentem,  surrexit  atque  inquit:  Ibimus  ego  et  socius  mens 
contra  cofros  nostros  et  festinare  precipiemus.  Tu  uero 
expecta  donec  redeamus  et  bene  serua  quod  iam  adduximus ! 
Ille  autem  letus  animo  quod  acceperat  seruauit  aduentum- 
que  eorum  —  quod  adhuc  potest  —  expectauit  Et  ita  40 
bono  ingenio  uetule  reddita  fuit  uiro  summa  pecunie. 


—     24     — 

Discipulus:  Istud  mirum  fuit  ingenium  atque  utile,  nee 
puto  quod  aliquis  philosoplms  subtilius  cogitaret  per  qnod« 
leuius  uir  pecuniam  suam  recuperaret.  Magister:  Bene 
posset  philosophus  suo  facere  naturali  ingenio  et  artificiali, 
5  secreta  eciam  nature  rimando,  cfuod  mulier  solo  fccit  na- 
turali ingenio.  Discipulos:  Hoc  bene  credo.  Sed  si  aliquid 
philosophorum  huiusmodi  reposuisti  in  cordis  armariolo, 
largire  michi  discipulo,  et  ego  fideli  memorie  commendabo, 
ut  quandoque  condiscipulis  lacte  philosophico  educatis 
10  delicatissimum  largiri  possim  alimentum.    Magister: 

_  -   WT.    f^ontigit  quod  quidam  homo  habuit  filium, 

X  e     p  .  •    Vy'  cui  post  mortem  suam  nichil  preter 

.       ...      -  .      domum  dimisit.    Iste  cum  magno  labore 

tonellis  olei.  ^  .  ., 

corpon  suo  uix  eciam  que  natura  exigit 

15  suppeditabat,  et  tamen  domum  suam  licet  magna  coactus 
inedia  uendere  nolebat.  Habebat  autem  puer  iste  quendam 
uicinum  ualde  diuitem,  qui  domum  pueri  emere  cupiebat 
ut  suam  largiorem  faceret.  Puer  autem  nee  prece  nee  precio 
uendere  uolebat.  Quod  postqnam  diues  ille  comperit,  quibus 

20  ingeniis  et  quibus  artibus  puero  subtraheret  domum  cogi- 
tauit.  At  iuuenis  secundum  posse  suum  familiaritatem  eius 
deuitauit.  Denique  contristatus  diues  ille  causa  domus  et 
quod  non  posset  puerum  decipere,  quadam  die  uenit  ad 
puerum   et  inquit  ei:  0  puer,  accommoda  micbi  paruam 

25  tue  partem  curie  precio,  quoniam  in  ea  sub  terra  decem 
tonellos  cum  oleo  custodire  uolo,  et  nichil  tibi  nocebunt, 
et  habebis  inde  aliquod  sustentamentum  uite.  Puer  autem 
coactus  necessitate  concessit  et  dedit  illi  claues  domus. 
Iuuenis  uero  interim  more  solito  liberis  liberaliter  seruiens 

30  uictum  perquisiuit.  At  diues  homo  acceptis  clauibus  curiam 
iuuenis  suffodiens  quinque  tonellos  plenos  oleo  ibi  recon- 
didit  et  quinque  dimidios.  Et  hoc  facto  iuuenem  aduo- 
cauit  clauesque  domus  illi  tribuens  ait:  0  iuuenis,  oleum 
meum  tibi  committo  atque  in  tua  custodia  trado.   Iuuenis 

35  Simplex  piutans  omnes  tonellos  esse  plenos  in  custodia 
recepit.  At  post  longum  tempus  contigit  quod  in  terra 
illa  oleum  carum  fuit.  Diues  hoc  uidens  puero  inquit: 
0  amice,  ueni  et  iuua  me  oleum  effodere  quod  tue  iam 
dudum  mandaui  custodie,  et  laboris  premium  accipies  et 

40  tutele.  Iuuenis  audita  prece  cum  precio  diuiti  concessit, 
ut  secundum  jposse  suum  eum  iuuaret.    Diues  uero  non 


—     25     — 

oblitus  fraudis  sue  ncquissime  adduxit  homines,  ut  oleum 
emerent.    Quibus   adductis   terram   aperuerunt   et  quinque 
plenos  tonellos  et  quinque  dimidios  inuenerunt.    Perceptis 
talibus   aduocauit  puerum   ita  dicendo:  Amice,  causa  tue 
custodie   amisi    oleum :    insuper   quod   tibi   commisi,   frau-    5 
dulenter  abstulisti.   Quapropter  uolo  ut  mea  michi  restituas. 
His  dictis  eum  accepit  et  uellet  nollet  ad  iusticiam  deduxit 
lusticia    eum   uidens    accusauit,    sed    iuuenis    quid    contra 
diceret  nesciuit.    Sed   tarnen  inducias  unius  diei  quesiuit. 
Quod  iusticia,  quia  iustum  erat,  concessit.  In  ciuitate  autem  10 
illa    morabatur    quidam    philosophus,    qui   cognominabatur 
Auxilium  Egencium,  bonus  homo  atque  religiosus.    Iuuenis 
autem  audito  bonitatis  illius  preconio  perrexit  ad  eum  que- 
siuitque  ab  eo  condilium  dicens:  Si  uera  sunt  qua  multis 
referentibus  de  te  michi  dicta  sunt,  more  dömestico  fer  michi  15 
auxilium;  etenim  iniuste  accusor.  Philosophus  audita  prece 
iuuenis   interrogauit  si   iuste  uel   iniuste   accusarent  eum. 
Iuuenis  uero  quod  iniuste  accusaretur,  firmauit  sacramento. 
Audita   rei   sinceritate   philosophus  pietate   commotus   ait: 
Auxiliante   deo   feram   tibi   auxilium;   sed   sicut   a  iusticia  20 
respectum  usque  in  crastinam  diem  accepisti,  quin  eas  ad 
placita  dimittere   noli,   et  ero   ibi  paratus   succurrere  tue 
ueritati  atque  eorum  nocere  falsitati.    Iuuenis  autem  quod 
philosophus  ei  iusserat  egit.   Mane  autem  facto  uenit  philo- 
sophus   ad    iusticiam.     Quem    postquam   uidit   iusticia,   ut  25 
sapientem   et   philosophum   uocauit  uocatumque   iuxta  se 
sedere   fecit.     Inde    iusticia   uocauit   accusantem   et    accu- 
satxim  et  precepit  quod  suorum  recordarentur  placitorum; 
et  ita  fecerunt.    Ulis  uero  sie  coram  astantibus  iusticia 
ait  philosopho  quod  causas  eorum  audiret  et  inde  iudicium  30 
faceret.    Inde  philosophus:  Precipe  nunc,  iusticia,  darum 
oleum  de  quinque  tonellis  plenis  mensurari,  et  scias  quantum 
sit  ibi  clari  olei;  et  similiter  de  quinque  dimidiis,  et  scias 
quantum   clari  olei   ibi  fuerit.    Deinde  spissum  oleum  de 
quinque  plenis  tonellis  sit  mensuratum,  et  scias  quantum  35 
spissi  olei  fuerit  ibi;  et  similiter  de  quinque  dimidiis  facias 
mensurari,  et  scias  quantum  spissi  olei  in  eis  sit.     Et  si 
tantum  spissi  olei  inueneris  in  dimidiis  tonellis  quantum 
et  in  plenis,  scias  oleum  fuisse  furatura.  Et  si  in  dimidiis 
tonellis  inueneris  talem  partem  spissitudinis  qualem  oleum  40 
darum  ibi  existens  exigit,  quod  quidem  et  in  plenis  tonellis 


—     26     — 

inuenire  poteris,  scias  oleum  non  fuisse  furatum.  lusticia 
hec  audiens  confirmauit  iudicium,  factumque  est  ita.  Et 
hoc  modo  iuuenis  euasit  sensu  philosophi.  Finitis  placitis 
iuuenis  philosopho  grates  reddidit.  Tunc  philosophus  ait 
5  illi :  Nunquamne  illud  philosophi  audisti :  Non  emas  domum, 
antequam  cognoscas  uicinum?  Ad  hec  iuuenis:  Primum 
habuimus  domum,  antequam  iuxta  nos  hospitaretur.  Cui 
philosophus:  Primum  uendas  domum  quam  maneas  iuxta 
malum  uicinum.  —  Discipulus:  Tale  iudicium  apparet  esse 
10  philosophi,  et  hoc  est  gracia  dei  et  merito  uocatus  est  hoc 
nomine  Auxilium  Miserorum.  —  Item  discipulus:  Etsi  iam 
audita  mente  sedeant,  ad  audiendum  plura  animum  incitant. 
Magister  inquit:  Libenter  tibi  dicam.    Et  sie  incipit: 

V  1   XVTT«  T^ic^^"^  ^i^  ^®  quodam  diuite  in  ciui- 

15         T>  '        tatem  eunte  guod  sacculum  mille  ta- 

De  aureo       i     *•       i  j  *       ^  t 

,  lentis  Plenum  deierret  secum  et  msuper 

serpente.  ^  .  ^       i.  u    ^        ■ 

*^  aureum   serpentem    oculos    habentem   la- 

cinctinos  in  sacculo  eodem.  Quod  totum  simul  amisit. 
Quidam   uero   pauper   iter   faciens    illud   inuenit   deditque 

20  uxori  et  quomodo  inuenisset  retulit  ei.  Mulier  hoc  audiens 
ait:  Quod  deus  dedit,  custodiamusi  Alia  die  preco  per 
uiam  ita  clamando  perrexit:  Qui  talem  censum  inuenit, 
reddat  et  absque  aliquo  forisfacto  centum  talenta  inde 
habeat !  Hoc  audiens  inuentor  census  dixit  uxori :  Reddamus 

25  censum,  et  absque  aliquo  peccato  centum  talenta  inde 
habebimusi  Ad  hec  mulier:  Si  deus  uoluisset  eum  censum 
habere,  non  amisisset.  Quod  deus  donauit,  custodiamus! 
Inuentor  census  quod  redderetur  laborauit,  at  ipsa  omni- 
modo  denegauit.    Et  tamen  uellet  noUet  mulier,  dominus 

30  reddidit  et  quod  preco  promiserat  expetiit.  Diues  autem 
plenus  nequicie  ait:  Adhuc  alium  serpentem  michi  deesse 
sciatis.  Hoc  praua  intencione  dicebat,  ut  pauperi  homini 
talenta  non  redderet  promissa.  Pauper  uero  se  nichil  am- 
plius  inuenisse  dicebat.    At  homines  ciuitatis  illius  diuiti 

35  fauentes,  pauperi  derogantes  et  inexorabile  contra  fortunam 
pauperis  odium  gereutes  illum  ad  iusticiam  detraxerunt. 
Pauper  autem  clamando,  ut  supradictum  est,  se  nichil 
amplius  inuenisse  iurauit.  Sed  dum  sermo  huiuscemodi 
pauperum  diuitumque  per  ora  discurreret,  ministris  referen- 

40  tibus  tandem  percussit  aures  regis.  Quod  simul  audiuit, 
diuitem  et  pauperem  et  pecuniam  sibi  presentari  precepit. 


—     27     — 

Adductis  Omnibus  rex  philosophum  qui  uocabatur  Auxilium 
Miserorum  cum  aliis  sapientibus  ad  se  uocauit  eisque  accusa- 
toris  uocem  et  accusati  audire  et  enodare  precepit.  Philo- 
sophus  hoc  audiens  commotus  pietate  pauperem  ad  se 
uocauit  et  ait  ei  secrete :  Die  michi,  frater,  si  huius  hominis  5 
pecuniam  habueris;  quodsi  non  habueris,  auxiliante  deo 
te  liberale  conabor.  Ad  hec  pauper :  Seit  deus  quod  reddidi 
quantum  inueni !  Inde  philosophus  ad  regem :  Si  rectum 
inde  iudicium  uobis  audire  plauerit,  dicam.  Rex  hoc  audiens 
ut  indicaret  rogauit.  Tunc  philosophus  regi:  Iste  homo  10 
diues  bonus  multum  est  et  credibilis  et  ueritatis  magnum 
habet  testimonium,  et  non  est  credibile  eum  aliquid  inter- 
rogare  quod  non  amisisset.  Et  ex  alia  parte  credibile  quidem 
michi  uidetur  quod  iste  pauper  homo  nichil  amplius  inuenit 
quam  quod  reddidit,  quia  malus  homo  si  esset,  non  quod  15 
reddidit  redderet,  immo  totum  celaret.  Inde  rex:  Quid 
autem  iudicas  inde,  philosophe?  Philosophus:  0  rex,  sume 
censum  et  da  ex  eo  pauperi  centum  talenta,  et  quod  re- 
manserit  serua  donec  ueniat  qui  censum  interroget,  quia 
non  est  hie,  cuius  iste  census  sit;  et  iste  diues  homo  eat  20 
ad  preconem  et  faciat  interrogare  sacculum  cum  duobus 
serpentibus.  Regi  autem  placuit  hoc  iudicium  atque  Omni- 
bus ibi  circumstantibus.  Diues  uero  qui  sacculum  perdiderat, 
hoc  audiens  inquit:  Rone  rex,  dico  tibi  in  ueritate  censum 
istum  fuisse  meum;  sed  quia  uolebam  pauperi  homini  quod  25 
preco  promiserat  auferre,  dixi  adhue  michi  alium  serpentem 
deesse.  Sed  modo,  rex,  mei  miserere  et  quod  preco  promisit 
reddam  pauperi.  Rex  inde  suum  tradidit  censum  diuiti, 
diues  autem  pauperi,  et  ita  philosophus  sensu  atque  ingenio 
pauperem  liberauit.  —  Discipulus:  Apparat  hoc  esse  in-  30 
genium  philosophie,  et  hoc  exemplo  non  est  mirum  quod 
de  duabus  mulieribus  Salomon  iudicauit. 

j.  ...  Philosophus   ait:   Ne  aggrediaris  uiam 

cum    aliquo,    nisi   eum   prius   agnouerisl 

°^      '  Si  quisquam  libi  ignotus  se  in  uia  associ-  35 

auerit  iterque  tuum  inuestigauerit,  die  te  longius  uelle  ire 

quam  disposueris;  et  si  detulerit  lanceam,  uade  ad  dexte- 

ram;  si  ensem,  uade  ad  sinistram.  —  Arabs  filium  suum 

5  ei  secrete  fehlt. 


—     28     — 

_  ,.      castigauit  dicens:  Sequere  calles,   qnam- 

De  sequendis    ^^^   ^.^^  semitis  longiores.   —   Et  item: 

^  *     Accipe  puellam  in  uxorem,  quamuis  sit 

uetula.  —  Et  item:  Fer  merces  taas  ad  magnas  ciuitates^ 
5  quamuis  ibi  uilius  uendere  putes.     Ad  hec  filius:  Verum 
est  quod  dixisti  de  magnis  uiis. 

•r.  t    tTTT-rrT  AJam  Quadam  die  cum  ego  et  socii  mei 

Exempl.  Xvni:  l\        ^    .  ^      u  i      ^ 

-.*^         ..       -^^  perrexissemus  ad  urbem  sole  ad  occa- 
a>  De  semita.  ^  *      ^    ^i,      i 

sum  appropmquante  et  adhuc  longe  esse- 

10  mus  a  ciuitate,  uidimus  semitam  que  secundum  uisum 
ad  ciuitatem  ituris  promittebat  compendium.  Inuenimus 
senem  a  quo  requisiuimus  consilium  de  itinere  illius 
semite.  At  senex  ait:  Propius  semita  ducit  ad  ciuitatem 
quam  magna  uia,  et  tamen  cicius  per  magnam  uiam  ad  ciui- 

15  tatem  uenietis  quam  per  semitam.  Hoc  audientes  illum 
pro  stulto  habuimus  et  magnam  uiam  pretermittentes 
semite  declinauimus.  Quam  insistentes  ad  dexteram  et  ad 
sinistram,  quanta  fuit  nox,  deerrauimus  nee  ad  ciuitatem 
peruenimus.    Ac  si  per  callem  pergentes  fuissemus,  procul 

^^       M  "n        {\        <iubio  menia  ciuitatis  subintrassemus.  — 

Pater  ad  hec:  Hoc  alia  uice  nobis  euenit, 
cum  pergeremus  ad  ciuitatem  per  magnam  uiam:  preerat 
nobis  fluuius,  quem  quoquo  modo  transituri  eramus,  ante- 
quam  ciuitatem  intraremus.  Sicque  nobis  iter  agentibus  in 

25  duas  partes  secta  est  uia:  quarum  una  ad  ciuitatem  per 
uadum,  alia  per  pontem  ducebat.  Deinde  quendam  senem 
uidimus,  quem  de  duabus  uiis  que  propius  duceret  ad  ciui- 
tatem interrogauimus.  Et  senex  ait  quod  breuior  erat  uia 
per  uadum  ad  ciuitatem  duobus  miliaribus  quam  uia  per 

30  pontem.  Sgd  tamen  cicius,  inquit,  per  pontem  potestis 
uenire  ad  civitatem.  Et  quidam  ex  nostris  illum  senem 
sicut  uos  uestrum  antea  deriöerunt  et  per  uadum  iter  aggressi 
sunt.  Sed  eorum  alii  riocios  submersos  dimisenint,  alii 
equos  et  sarcinas  perdiderunt,  quidam  uero  pannos  made- 

35  factos,  alii  omnino  amissos  defleuerunt.  Sed  uos  et  senex 
noster  qui  per  pontem  transiuimus,  sine  impedimento  et 
absque  omni  incommodo  processimus  et  eos  super  ripam 
fluminis  adhuc  iacturam  deüentes  reperimus.  Quibus  flenti- 
bus   et   ima  fluuii   cum   rastris   et   sagena  perscrutantibus? 

40  senex  ait:  Si  nobiscum  per  pontem  perrexissetis,  hoc  im- 
pedimentum  non  haberetis.    At  illi  dixerunt:  Hoc  fecimus, 


—     29     — 

quia  uiam  tardare  nolebamus.  Ad  hec  senex:  Nunc  magis 
tardati  estisl  Et  illis  relictis  leti  subiutrauimiis  portas 
urbis.  —  Tale  est  prouerbium  quod  audiui:  Magis  ualet 
longa  uia  ad  paradisum  quam  breuis  ad  infernum. 

Arabs  castigauit  filium  suum:  Fili,  si  fueris  in  uia  cum    5 
aliquo  socio,  dilige  eum  sicut  te  ipsum  et  non  mediteris 
aliquein  decipere,   ne  et  tu  decipiaris,  veluti  duobus  con- 
tigit  burgensibus  et  rustico.     Filius:  Pater,  refer  michi,  ut 
aliquid   utilitatis   inde  capiant  posteri.    Pater: 

«  ,    ^»^    Tkictuiri   fuit   de   duobus   burgensibus   et  10 

Exempl.  XIX:   I  1        -•  ■  \r    \      j 

J^  -*^  rustico  causa  oracionis  Mech  adeun- 

...  tibus  quod  essent  socii  uictus,  donec  ueni- 

^     ^ .  rent  nrope  Mech,  et  tunc  defecit  illis  cibus 

rustico.  i  1  i     •         • 

ita  quod  non  romansit  eis  quicquam  nisi 

tantum  farine  qua  solum  panem  et  paruum  facerent.    Bur-  15 

genses  uero  hoc  uidentes  dixerunt  ad  inuicem :  Parum  panis 

habenius,    et    noster   multum   comedit   socius.    Quapropter 

oportet  nos  habere  consilium,  quomodo  sibi  partem  panis 

auferre  possimus  et  quod  nobiscum  debet,  soli  comedamus. 

Deinde    acceperunt   consilium    huiuscemodi    quod    facerent  20 

panem  et  coquerent  et  dum  coqueretur  dormirent,  et  quis- 

quis   eorum  mirabiliora  sompniando  uideret,  solus  panem 

comederet.    Hoc    artificiose    dicebant,    quia    rusticum   sim- 

plicem  ad  huiusmodi  ficticia  deputabant.  Et  fecerunt  panem 

miscruntque  in  ignem,  deinde  iacuerunt  ut  dormirent.    At  25 

nisticus  percepta  eorum  astucia  dormientibus  sociis  de  igne 

cxtraxit  panem  semicoctura  et  comedit  et  iterum  iacuit.  Sed 

unus  de  burgensibus  sicut  sompno  perterritus  esset  euigi- 

lauit    sociumque    uocauit.     Cui    alter    de    burgensibus    ait: 

Quid  habes?    At  ille  inquit:  Mirabile  sompnium  uidi :  nani  30 

michi  uisum  erat  quod  duo  angeli  aperiebant  portas  celi 

et  me  sumentes  ante  deum  ducebant.    Cui  socius:  Mirabile 

est   hoc   sompnium   quod  uidisti.    At  e^o   sompniaui   quod 

ego  duobus  augeiis  duccntibus  et  terram  findcntibus  ducerer 

in  infernum.     Ptusticus  uero  hoc  totum  audiebat  et  tamen  35 

se   dormire   fingebal.     Sed    burgenses    decepli    et   decipere 

uolentes  ut  euigilaret  msticum  uocauorunt.    Rusticüs  uero 

cailide  et  sicut  territus  esset,  rcspondit:  Qui  sunt  qui  me 

uocant?    At  illi:  Socii  tui  sumus.    Et  rusticüs:  Rediistis 

iam?    At   ipsi   contra:   Quo   perreximus,   unde   redire   de   40 

beamus?    Ad  hec   rusticüs:  Nunc  uisum  erat  michi  quod 


—     30     — 

duo  angeii  unum  ex  uobis  accipiebant  et  aperiebant  portas 
cell  ducebantque  ante  deum;  deinde  alium  accipiebant  duo 
alii  angeii  et  aperta  terra  ducebant  in  infernum.  Et  bis 
uisis  putaui  neminem  uestrum  iam  amplius  redituram  et 
5  surrexi  et  panem  comedi.  —  Et  pater:  0  fili,  sie  euenit 
eis  qui  socium  decipere  uoluemnt,  quia  suo  ingenio  decepti 
fuerunt.  Tunc  filius :  Ita  euenit  eis,  sicut  in  prouerbio 
dictum  est:  Qui  totum  uoluit,  totum  perdidit.  Hec  autem 
natura  est  canis,  cui  fauerunt  illi    quorum  unus  alii  cibum 

10  auferrc  cupit.  Sed  si  naturam  cameli  sequerentur,  mi- 
ciorem  naturam  imitarentur.  Nam  talis  est  natura  cameli: 
quando  insimul  datur  prebenda  multis,  quod  nullus  eorum 
comedet,  donec  omnes  insimul  edant;  et  si  unus  ita  in- 
firmatur   quod    nequeat   comedere,   donec    remoueatur   alii 

15  ieiunabunt.  Et  isti  burgenses  postquam  uolebant  animalis 
naturam  sibi  assumere,  mitissimi  animalis  naturam  sibi 
debuissent  uendicare;  et  merito  cibum  amiserunt.  Quin 
eciam  boc  eis  euenisse  uoluissem,  quod  magistro  meo 
narrante    iam    dudum    audiui    euenisse    incisori    regis    pro 

20  discipulo    suo    Nedui,    uidelicet   quod   fustibus    cederentur. 

Pater  ad  hec :  Die  michi,  tili,  quid  audisti  ?  Quomodo  contigit 

discipulo,   quoniam   talis   narraeio   animi   erit   recreacio? 

Filius : 

•n  1   -o-o-     ATarrauit  michi  magister  meus  quendam 

at-     Exempl.  XX:    \\  u  i.  •  •     • 

25  ^ .,  ,        -*-^   regem   habuisse  unum  incisorem  qui 

.      ,.     .     ,    diuersos  diuersis  aptos  temporibus  ei  in- 

ClSOriS    discipulo     .  ,    ,     ,  ax     n       T      •       1  L 

-T  j   .  .        cidebat  pannos.   At  ille  discipulos  sutores 

Nedui  nomine,  i    v  r   <  .-^  •  u  . 

nabebat,  quorum  quisquis  artinciose  suebat 

quod   magister    incisor    regis    artificiose    scindebat.     Inter 
30  quos  discipulos  unus   erat  nomine  Nedui,  qui  socios  arte 
sutoria  superabat.    Sed  die  festo  ueniente  rex  suorum  ad 
se  incisorem  pannorum  uocauit  et  pro  tempore  preciosas 
uestes  sibi  et  suis  familiaribus  parari  preeepit     Quod  ut 
cicius  et  sine  impedimento  iieret,  unum  de  camerariis  suis 
35  eunuchum,    cuius   illud   erat   officium,    sutoribus   custodem 
addidit  et  ut  eorum  curuos  ungues  obseruaret  et  eis  ad 
sufficienciam  necessaria  ministraret,   rogauit.     Sed  in  una 
dierum  ministri  calidum  panem  et  mel  cum  aliis  ferculis 
incisori  et  consociis  comedendum  dederunt.   Et  qui  aderant, 
40  comedere  ceperunt.  Quibus  epulantibus  ait  eunuchus :  Ma- 
gister, quare  Nedui  absente  comeditis  nee  illura  expectatis? 


—     31     — 

Magister  inquit:  Quia  mel  non  comederet,  eciamsi  adesset. 
Et  comederunt.  Deinde  iienit  Nedui  et  ait :  Quare  me  absente 
comedistis  nee  partem  meam  michi  reseruastis?  Cui 
eunuchus :  Magister  ttius  dixit  quod  mel  non  comederes, 
eciamsi  adesses.  At  ille  tacuit  et  quomodo  illud  magistro  5 
suo  recompensare  posset,  cogitauit.  Et  hoc  facto  magistro 
absente  secreto  dixit  eunucho:  Domine,  magister  mens 
quandoque  frenesira  paciens  sensum  perdit  et  indiscrete 
circumstantes  uerberat  atque  interimit.  Cui  eunuchus:  Si 
scirem  horam,  quando  ei  hoc  contingit,  ne  quid  inconsulte  10 
ageret,  ligarem  et  loris  corrigerem.  At  Nedui  ait:  Cum 
uideris  illum  huc  et  illuc  aspicientem  terramque  manibus 
uerberantem  atque  sua  sede  surgentem  et  scamnum  super 
quod  sedet  manibus  rapientem,  tunc  eum  scias  insanum 
esse,  et  nisi  tibi  et  tuis  prouideris,  capud  fuste  dolabit.  15 
Ad  hec  eunuchus :  Tu  benedicaris,  quia  amodo  michi  et  meis 
prouidebo.  Talibus  dictis  Nedui  sequenti  die  magistri  sui 
secreto  forfices  abscondit.  At  incisor  querens  forfices  et 
non  inueniens  cepit  manibus  terram  percutere  et  huc  et 
illuc  aspicere  suaque  sede  surgere  et  scamnum  super  quod  20 
sedebat  manu  demouere.  Hoc  uidens  eunuchus  statim  suos 
uocauit  clientes  et  precepit  incisorem  ligari  et  ne  aliquos 
uerberaret,  grauiter  uerberaji.  Sed  incisor  clamabat  ita  di- 
cendo:  Quid  forisfeci?  Vt  quid  talibus  me  afficitis  uerberi- 
bus?  At  illi  acrius  uerberando  tacebant.  Quando  autem  25 
lassi  fuerunt  uerberando  et  ipse  uapulando,  exosum  uite 
soluerunt.  Qui  respirans,  sed  longo  temporis  interuallo  que- 
siuit  ab  eunucho,  quid  forisfecisset.  Cui  eunuchus:  Dixit 
michi  Nedui  discipulus  tuus  quod  quandoque  insanires  nee 
nisi  uinculis  et  uerberibus  correptus  cessares,  et  ideo  te  30 
ligaui  et  uerberaui.  Hoc  audito  incisor  Nedui  discipulum 
suum  uocauit  et  ait:  Amice,  quando  nouisti  me  esse  in- 
sanum ?  Ad  hec  discipulus :  Quando  me  mel  non  comedere 
sciuiäti?  Eunuchus  et  alii  hoc  audientes  riserunt  et  utrum- 
que  merito  penas  suscepisse  iudicauerunt  —  Ad  hec  pater:  35 
Merito  hoc  illi  accidit,  quia  si  custodiret  quod  Moyses 
precepit,  ut  diligeret  fratrem  suum  sieut  se  ipsum,  hoc 
ei  non  euenisset. 

Castigauit  sapiens  filium  suum:  Vide  ne  imponas  ali- 
quod  crimen  socio  tuo,  serio  siue  ludO;  ne  ita  tibi  contingat,  40 


—     32     — 

sicut   duobus   ioculatoribus   contigit   ante   regem.    Ad   hec 
filius:  Narra  michi,  pater,  obsecro,    Pater:  Fiat. 

_  1   TTT.    liTenit  quidam  iociilator  ad  regem.  Quem 

^^^A     h  uocatura  rex  cum  aiio  ioculatore  fecit 

5      .       ,  .     .,  sedere   atque   comedere.    Sed   qui    prius 

aderat  loculator,  cepit  inuidere  superue- 

nienti  quem  rex  iam  sibi  preferebat  et  omnes  aulici.   Quod 

ne  diu  duraret,  pudorem  illi  facere,  ut  sie  saltem  aufugeret, 

cogitauit     Itaque   uescentibus    aliis    ossa   latenter    prirnus 

10  ioculator  coadunauit  et  ante  sociurn  posuit  finitoque  prandio 

in  obprobrium  socü  coniectam  struem  ossium  regi  ostendit 

et  mordaciter  inquit:  Domine,  socius  meus  omnium  istorum 

ossium  vestituram  comedit.    Rex  uero   eum  toruis   ocuiis 

respexit.    Accusatus  autem  ait:  Domine,  feci  quod  natura 

15  mea,  id   est  humana,  requirebat,  quia  carnes  comedi  et 

ossa  dimisi.  Et  socius  meus  fecit  quod  sua  natura,  uidelicet 

canina,   requirebat,   qaia  carnes  comedit  et  ossa. 

Dixit  philosophus:  Honora  minorem  te  et  da  sibi  de 

tuo,   sicut  tu  uis  quod  maior  te  honoret  et  de  suo  tibi 

20         TV     ,  tribuat  —  Alius:  Turpe  quidem  est  mul- 

^*       tum  diuiti  homini  esse  auarum,  mediocri 

*  ^       ^  '  autem  homini  pulchrum  est  esse  largum. — 

Discipulus  ait:  Diffinicionem  largi  et  auari  et  prodigi  michi 

subscribe.    Pater:   Qui  dat  quibus  dandum  est  et  retinet 

25  quibus  retinendum  est,  largus  est.    Et  qui  prohibet  quibus 

prohibendum  est  et  quibus  non  est  probibendum,   auarus 

est.    Et  qui  dat  quibus  dandum  et  quibus  non  est  dandum, 

«.     fi*   -f •         prodigus  est.  —  Alius  philosophus:  Noii 

associari   rei   deficienti,    et  ne   postponas 

30  te  associari  rei  crescenti.  —  Aiiiis:  Magis  ualet  parua  bea- 

titudo  quam  plena  domus  auro  et  argento.  —  Alius:  Vtilia 

perquire   magno   sensu,   non  magna   uelocitate.   —   Alius: 

JSe  respicias  diciorem  te,  ne  in  eum  pecces,  sed  respice 

pauperiorem  te,  et  inde  grates  deo  redde.  —  Alius:  Non 

35  deneges  deum  pro  paupertate,  et  pro  diuiciis  noli  super- 

bire.    —   Alius :    Qui   multa   cupit,   semper  maiorum  fame 

tabescit.   —   Alius :    Si   uis   in  hoc   seculo   tantum   habere 

quantum    sufficere    poterit   nature,    non    multa   dccebit   te 

congiegare.    Et  si  cupido  satisfacere  uolueris  animo,  licet 

40  congregatis  quecumque  in  toto  mundi  ambitu  continentur 

diuiciis,  sitis  tamen  ardebit  habendi.  —  Alius:  Qui  parce 


—     33     — 

sua  dispendit,  diu  durant  ei  possessa.  —  Alius:  Radix 
pacis  est  aliena  non  cupere,  et  fnictus  eius  est  requiem 
habere.  —  Alius:  Qui  uult  relinquere  seculum,  uideat  ne 
aliquid  retineat  quod  sit  illius  parcium,  quoniam  tantundem 
ualeret,  ac  si  paleis  ignem  extingueret.  —  Alius:  Qui  pe-  5 
cuniam  congregat,  multum  laborat  et  uigiliis  tabescit  ne 
perdat;  ad  ultimum  dolet,  quando  perdit  quod  obtinuerat.  — 
Discipulus  magistro:  Laudas  congregare  pecuniam?  Ma- 
gister: Ital  Acquire,  sed  iuste  et  in  bono  dispende  nee 
in  thesauro  reconde.  —  Alius:  Ne  desideres  res  alterius,  10 
et  ne  doleas  de  amissis  rebus,  quoniam  dolore  nichil  erit 
recuperabile.    Unde  dicitur  quod 

V  1   TYTT   A"^^^"^    habuit  uirgultum,  in  quo  riuulis 

D^^rustio  fluentibus   herba   uiridis   erat   et   pro 

.     ,  habilitate  loci  conueniebant  ibi  uolucres  16 

ÖL    ftVlCUiA 

modulamine  uocum  cantus  diuersos  exer- 
centes.  Quadam  die  dum  in  suo  ille  fatigatus  quiesceret 
pomario,  quedam  auicula  super  arborem  cantando  delecta- 
biliter  sedit.  Quam  ut  uidit  et  eius  cantum  audiuit,  deceptam 
laqueo  sumpsit.  Ad  quem  auis:  Cur  tantum  laborasti  me  20 
capere,  uel  quod  proficuum  in  mei  capcione  sperasti  habere? 
Ad  hoc  homo:  Solos  cantus  tuos  audire  cupio.  Cui  auis: 
Pro  nichilo,  quia  retenta  nee  prece  nee  precio  cantabo. 
At  ille:  Nisi  cantaueris,  te  comedam.  Et  auis:  Quomodo 
comedes?  Si  comederis  coctam  aqua,  quid  ualebit  auis  25 
tarn  parua?  Et  eciam  caro  erit  hispida.  Et  si  assata  fuero, 
multo  minor  ero.  Sed  si  me  abire  dimiseris,  magnam 
utilitatem  ex  me  consequeris.  At  ille  contra:  Quäle  pro- 
ficuum? Auis:  Ostendam  tibi  tres  sapiencie  manerias  quas 
maioris  facies  quam  trium  uitulorum  carnes.  At  ille  securus  30 
promissi  auem  permisit  abire.  Cui  auis  ait:  Est  unum  de 
promissis :  ne  credas  omnibus  dictis  I  Secundum :  quod  tuum 
erit,  semper  habebis.  Tercium:  ne  doleas  de  amissis  1  Hoc 
dicto  auicula  arborem  conscendit  et  dulci  canore  dicere 
cepit:  Benedictus  deus  qui  tuorum  aciem  oculorum  clausit  35 
et  sapienciam  tibi  abstulit,  quoniam  si  intestinorum  plicas 
meorum  perquisisses,  unius  ponderis  uncie  iacinctum 
inuenisses.  Hoc  audiens  ille  cepit  flere  et  dolere  atque 
palmis  pectus  percutere,  quoniam  fidem  prebuerat  dictis 
auicule.  At  auis  ait  iili:  Cito  oblitus  es  sensus  quem  tibi  40 
dixil    Nonne  dixi   tibi:   non  crede  quicquid  tibi  dicetur? 

Sammlung  mittellateloischer  Texte.   1.  8 


—     34     — 

Et  quomodo  credis  quod  in  me  sit  iacinctus  qui  sit  unius 

uncie    ponderis,    cum    ego   tota   non   sim    tanti   ponderis? 

Et  nonne  dixi  tibi:  quod  tuum  est,  semper  habebis?    Et 

quomodo  potes  lapidem  habere  de  me  uolante?    Et  nonne 

5  dixi  tibi :  ne  doleas  de  rebus  amissis  ?  Et  quare  pro  iacincto 

qui  in  me   est  doles?    Talibus  dictis  deriso  rustico  auis 

in   nemoris    auia   deuolauit. 

_.     ,.,    .  Philosophus    castigauit     filium     suum 

De  libns  noxx    ••.  ^  •       -j  •         •      i  j 

-      ,.  dicens:  Quicquid  muenies  legas,  sed  non 

10         ^^^  ®°  ^'       credas  quicquid  legeris.  Ad  hec  discipulus : 

Credo  hoc  esse :  non  est  uerum  quicquid  est  in  libris.  Nam 

simile  huic  iam  legi  in  prouerbiis  philosophorum :    Multe 

sunt  arbores,  sed  non  omnes  f aciunt  fructum ;  multi  f ructus, 

sed   non   omnes   comestibiles,   —   Castigauit  Arabs  filium 

15  suum  dicens:  Pili,   ne  dimittas  pro  futuris  presencia,  ne 

forsan  perdas  utrumque,  sicut  euenit  iupo  de  bobus  prcrmissis 

a  rustico. 

V  1   TlTTTT»   T^i^*^"f^  namque  fuit  de  uno  aratore 

"n^l^h*     1        *  ^"^^    boves    illius    recto    tramite 

20  e     0  US    upo     j^QÜej^t  incedere.  Quibus  dixit :  Lupi  uos 

promissisa  rustico  ^^^^^^j^^j     Quod   lupus   audiens    ad- 

vnlpisque  mdicio.  ^.^^.^     ^^^  ^^^^^  ^.^  declinaretur 

et  iam  rusticus  ab  aratro  boues  soluisset,  uenit  ad  eum 
lupus  ita  dicens:  Da  michi  boues  quos  michi  promisisü! 

25  Ad  hec  arator:  Si  uerbum  dixi,  non  tarnen  sacramento 
firmaui.  Et  lupus  contra:  Habere  debeo,  quia  concessisti. 
Firmauerunt  tandem  pactum  quod  inde  irent  ad  iudicem. 
Quod  dum  facerent,  uulpi  obuiauerunt.  Quibus  euntibus 
ait  callida  uulpis:  Quo  tenditis?    Uli  qpiod  factum  fuerat 

30  narrauerunt  uulpi.  Quibus  dixit:  Pro  nichilo  alium  iudicem 
queritis,  quoniam  rectum  uobis  inde  faciam  iudicium.  Sed 
prius  permittite  me  loqui  consilio  uni  ex  uobis  et  deinde 
alii;  et  si  potero  uos  concordare  sine  iudicio,  sentencia 
celabitur;  sin  autem,   in  commune  dicetur.    At  ipsi  con- 

35  cesserunt.  Et  uulpis  primum  locuta  seorsum  cum  aratore 
ait:  Da  michi  unam  gallinam  et  uxori  mee  alteram,  et 
habebis  boues!  Arator  concessit.  Et  hoc  facto  cum  Iupo 
locuta  est  dicens :  Audi,  amice,  et  meritis  tuis  precedenti- 
bus  pro  te  debet  mea  si  qua  est  facundia  laborare.  Tantum 

3  Diese  2.  Setüem  fehlt.  —  27  pactum  fehlt.  —  34  m  com- 
mune reveletur. 


—     35     — 

locuta  sum  cum  rirstico  quod,  si  boues  illius  dimiseris 
omnino  quietos,  dabit  tibi  caseum  ad  magnitudinem  clipei 
factum.  Hoc  lupus  concessit.  Cui  uulpis  inde  inquit:  Con- 
cede  aratorem  boues  suos  abducere,  et  ego  ducam  te  ad 
locum  ubi  parantur  illius  casei,  ut  quem  uolueris  de  multis,  5 
eligere  possis.  Sed  lupus  astute  uulpis  deceptus  uerbis 
quietum  abire  permisit  rusticum.  Vulpis  uero  uagando  huc 
et  illuc,  quantum  potuit,  lupum  deuiauit.  Quem  ueniente 
obscura  nocte  ad  altum  deduxit  puteum.  Cui  super  puteum 
stanti  formam  lune  semiplene  in  ima  putei  radiantis  ostendit  10 
et  inquit:  Hie  est  caseus  quem  tibi  promisil  Descende  si 
placet  et  comede!  Ad  hec  lupus:  Descende  primitus,  et  si 
sola  deferre  non  poteri?,  ut  te  iuuem  faciam  que  hortaris. 
Et  hoc  dicto  uiderunt  cordam  pendentem  in  puteum,  in 
cuius  capite  erat  urceola  ligata  et  in  alio  capite  corde  15 
altera  urceola,  et  pendebant  tali  ingenio  quod  una  surgente 
altera  descendebat.  Quod  uulpis  simulac  uidit,  quasi  ob- 
sequens  precibus  lupi  urceolam  intrauit  et  ad  fundum  uenit. 
Lupus  autem  inde  gauisus  ait:  Cur  non  affers  michi  caseum? 
Vulpis  ait:  Nequeo  pre  magnitudine,  sed  intra  aliam  ur-  20 
ceolam  et  aeni  sicut  spopondistil  Lupo  intrante  urceola 
magnitudine  ponderis  ducta  cito  tundura  petiit,  altera  sur- 
gente cum  uulpe  que  erat  leuis.  Que  uulpecula  tacto  ore 
putei  foras  exiJiuit  et  in  puteo  lupum  dimisit.  Et  ita  quia 
pro  futuro  quod  presens  erat  dimisit,  lupus  boues  et  ca-  25 
seum  perdidit. 

^  ...  .         Castigauit  Arabs  filium  suum  dicens : 

De  consilio  acci'    »     •  i-  i,       j         j 

.  Accipe   consilium    ab    eodem,   de    quo 

^      >>     ^  requiris  experto,  quod  sie  leuius  habere 

poteris  quam  si  tu  ipse  periculose  pro-  30 

baueris.  —  Alius  castigauit  filium  suum  dicens:  Ne  credas 

omni  quod  audies  consilio,  donec  prins  an  sit  utile  probatum 

fuerit    in    aliquo,    ne   contingat    tibi   sicut   latroni    contigit 

qui  consilio  domini  domus  cuiusdam  credidit.  Ad  hec  filius 

Quomodo,  pater,  euenit  ei?   Pater:  35 

F  1   TlTTV-    Tk^^^^"^  ^^*  quod  quidam  latro  ad  do- 

_     -  ^  '  j.  *  mum  cuiusdam  diuitis  perrexit  in- 

,.     -  tencione  furandi.   Et  ascendens  tectum 

radio  lunae.  i  i.        x  #  -i.  x 

ad  lenestram  per  quam  fumus  exibat 

peruenit,  et  si  aliquis  intus  uigilaret  auscultauit.    Quod  do-  4rO 

minus  domus  comperit  et  suauiter  sue  uxori  ait:  Interroga 

3* 


—  36    — ' 

alta  uoce,  unde  uenit  michi  iste  tarn  magnus  quem  habeo 
census !  Qu  od  ut  rescias,  multum  labora  1  Tunc  ipsa  alta  uoce 
ait:  Domine,  vnde  tarn  magnum  habuisti  censum,  cum  nun- 
quam  mercator  fueris?  At  ille:  Quod  deus  donauit,  serua 
5  et  fac  inde  uoluntatem  tuam  et  non  inquiras,  unde  michi 
tanta  pecunia  ueneriti  At  ipsa,  sicut  ei  iniunctum  fuerat 
magis  ac  magis  ut  resciret  instigabat.  Demum  quasi  coactus 
precibus  sue  uxoris  inquit  dicens :  Vide  ne  cuiquam  secreta 
nostra  detegas :  latro  f ui.  At  ipsa  ait :  Mirum  michi  uidetur 

10  quomodo  tam  magnum  censum  latrocinio  potuisti  adquirere, 
quod  nunquam  audiuimus  clamorem  siue  aliquam  calump- 
niam  inde.  At  ipse  ait:  Quidam  magister  meus  Carmen  me 
docuit  quod  dicebam  quando  super  tectum  ascendebam; 
et   ueniens   ad   fenestram   accipiebam   radium  lune   manu 

15  et  Carmen  meum  sepcies  dicebam,  scilicet  "«awiew",  et 
ita  descendebam  sine  periculo  et  quicquid  preciosum  inuenie- 
bam  in  domo  corradens  sumebam;  et  hoc  facto  iterum 
ad  radium  ueniebam  lune  et  eodem  carmine  sepcies  dicto 
cum  Omnibus  in  domo  sumptis  ascendebam  et  quod  sustule- 

20  ram  ad  hospicium  deferebam.  Tali  ingenio  hunc  quem 
possideo  censum  habeo.  At  mulier  ait:  Bene  fecisti  quod 
michi  talia  dixisti;  nam  quando  ülium  habuero,  ne  pauper 
degat,  hoc  Carmen  docebo.  At  dominus  inquit:  Permitte  me 
amodo  dormire,  quoniam  sompno  aggrauatus  uolo  quiescere. 

25  Et  ut  magis  deciperet,  quasi  dormiens  stertere  cepit.  Per- 
ceptis  denique  talibus  uerbis  für  nimis  inde  gauisus  est, 
et  dicto  sepcies  carmine  et  assumpto  manu  radio  lune 
laxatis  manibus  et  pedibus  per  fenestram  in  domum  magnum 
faciens  sonum  cecidit  et  fracto  crure  et  brachio  congemuit. 

30  At  dominus  domus  quasi  nesciens  inquit:  Tu  quis  es  qui 

ita  cecidisti?    Ad  hec  latro:  Ego  sum  ille  für  infelix  qui 

tuis   credidi  fallacibus  dictis.  —  Ad  hec  filius:  Tu  bene- 

dicaris,   quoniam   dolosa   edocuisti  me  uitare  consilia. 

Philosophus  ait:  Caue  consilium  azimum,  donec  sit  fer- 

35  mentatum.  —  Alias:  Ne  credas  consilium  monentis  quod 
deneges  alicuius  benef actum,  quoniam  qui  denegat  bene- 
f actum  coram  oculis  omnia  cernentis  se  accusat.  —  Alius: 
Si  fueris  in  aliquo  bono,  ne  pecces  serua,  quoniam  se- 
pissime   maximum   comminuitur   bonum  uel   amittitur.   — 


—     37     — 

„  Interrogauit       discipulus       magistnim 

De  benetacto.      ^^^^,     Prohibuit     philosophus     bene- 

factum  denegare;  sed  non  diuisit  benefactum  creatoris 
uel  creature?  Ad  hec  magister:  Dico  tibi  quod  ille 
qui  denegat  benefactum,  denegat  deum;  et  ille  qui  non  5 
obedit  regi  uel  rectori,  est  inobediens  deo.  Discipulus: 
Ostende  michi  racionem  quomodo  hoc  potest  esse.  Ma- 
gister: Nullum  benefactum  procedit  ex  creatura  ad  crea- 
turam  nisi  ex  deo  procedat;  et  illi  qui  denegant  bene- 
factum, suos  denegant  benefactores  et  ita  denegant  deum.  —  10 
-.  ,  Item:  Rex  qui  rector  uerax  est,  uirga 

.  °    ,  dei    in   terra   est;    et   ille   qui    obedit 

et  malo.  i.   -,..       !    •      ^  -n 

uirge,   obedit  recton;   et  ille  qui  non 

obedit  virge,   non   obedit   deo.   —   Alius   philosophus   ait: 

Custodi  te  a  rege  qui  ferus  est  ut  leo,  et  cui  leuis  est  ani-  15 

mus  ut  puero.  —  Alius:  Qui  malum  dicit  de  rege,  ante 

tempus    suum    morietur.    —   Alius:    Diucius   patitur   deus 

durare   regnum  regis   in  sua  persona  peccantis,   si  bonus 

Sit  gentibus  et  mitis,  quam  faceret  in  sua  persona  iusto 

regi,  si  malus  esset  gentibus  et  crudelis.  —  Aristotiles  in  20 

epistola  sua  castigauit  regem  Alexandrum  ita  dicens :  Melius 

est  cum  paucis  pace  tuos  regere  quam  magnam  miliciam 

tenere.    Item:  Tene  rectam  iusticiam  inter  homines  et  dili- 

gent  te;  nee  properes  ulli  reddere  mutuum  boni  uel  mali, 

quia  diucius  expectabit  te  amicus  et  diucius  timebit  te  inimicus.  25 

r»  1         WTT   T)lato   retulit  in   libro  de   propheciis 

Exemplum  XXV:  l  a         a  *   •     >■      • 

T>     v    •  quod   quidam   rex   erat  m   Grecia 

De  Manano.  ,.,  ••  ,.       »r  •  -i 

senex,   gentibus  crudelis.    Huic  creuit 

maximum  multis  e  partibus  bellum.    Cuius  ut  sciret  euen- 

tum,   tocius  sue  regionis  et  uicine  mandauit  philosophos.  30 

Quibus  congregatis  ait:  Videte   quam  magnum  michi   et 

uobis   ingruat  bellum,   quod  propter  meum  credo  euenire 

uobis  peccatum.  Sed  si  aliquid  est  in  me  quod  sit  reprehen- 

dendum,  dicite  et  uestro  iudicio  illud  corrigere  festinabo. 

Philosophi :  De  criminalibus  in  corpore  uestro  nullum  scimus  35 

nee  quid  nobis  et  uobis  uenturum  sit  cognoscimus.    Sed 

hie    prope   uiam   trium   dierum    moratur   quidam   sapiens 

homo,  nomine  Marianus,  qui  per  spiritum  sanctum  loquitur. 

2  Augensprung  hinter  benefactum.    -  6  uero  uictori.  —  1 1  uictor 
uerax.  —  30  et  uicinis  mand.  populis. 


—     38     — 

Ad  eum  ergo  de  philosophis  uestris  aliquos  legate,  per 
quos  uobis  quid  in  tota  vita  uestra  sit  uentunim  declarabit. 
His  ita  peractis  septem  philosophos  ad  eum  misit.  Qui 
postquam  quam  prius  inhabitauerat  intrauere  urbem,  de- 
5  sertam  illius  inuenere  maximam  partem.  Sed  illis  queien- 
tibus  hospicium  Mariani  dictum  fuit  quod  ipse  et  multi 
de  conciuibus  petiissent  heremum.  His  auditis  perrexerunt 
ad  eum  philosophi.  Quos  ut  uidit  sapiens  ait :  Venite  uenite, 
legati  regis  inobedientis !   Deus  enim  ei  in  custodia  diuersas 

10  naciones  subdidit,  quarum  non  rectus  gubernator,  sed  im- 
mitis  extitit.  Deus  tamen  qui  illum  et  illius  subditos  de 
eadem  et  non  de  diuersa  materia  creauit,  eius  immoderatam 
diu  passus  nequiciam  multimodis  correpcionibus  ut  con- 
uerteretur  ammonuit.    Sed  tandem  omnino  ad  malum  eius 

15  pertinaci  animo  in  illius  necem  immisericordes  et  barbaras 
suscitauit  gentes.  Et  hoc  dicto  tacuit  sapiens  homo.  Quod 
audientes  philosophi  mirabantur  et  qui  aderant  uniuersi. 
Die  uero  tercia  philosophis  querentibus  licitum  repatriandi 
reuerendus  ille  prophetico  spiritu  dixit:  Reuertimini,  quo- 

20  niam  mortuus  est  dominus  uester,  et  deus  iam  nouum  regem 
ibi  imposuit  qui  sit  rectus  gubernator  et  mitis  gentibus 
subditis.  Auditis  talibus  de  septem  qui  uenerant  philo- 
sophis tribus  cum  predicto  sapiente  in  heremo  remanen- 
tibus    quatuor   repatriauerunt.    Qui   omnia,   sicut   eis   pre- 

25  dictum  fuerat,  uera  et  constituta  inuenerunt. 

Arabs   dixit  filio   suo:   Ne   moreris   in   ciuitate   regis, 
cuius  dispensa  maior  fuerit  quam  redditus. 

Exempl.  XXVI:    TVictum  namque  est  quod  quidam  rex 
De  duobus  fra-      ^  suorum  communi  assensu  procerum 
30      tribus  regisque     cuidam  suo  f amiliari,  quem  antea  cogno- 
dispensa.  uerat  in   secularibus   esse   prudentem, 

tocius  regni  habenas  commisit,  qui  tocius  prouincie  reddi- 
tus susciperet,  placita  tractaret,  domum  et  domus  ministros 
et  dispensas  ordinäre!  Eius  frater  alterius  regni  diues 
35  mercator  remotam  incolebat  ciuitatem.  Qui  percepto  rumore 
de  fratris  sublimacione  parato  comitatu  prout  decuit,  ut 
fratrem  uiseret,  iter  incepit.  Premisso  tandem  nuncio,  ne 
subitus  aut  improuisus  ueniret,  qui  de  aduentu  suo  fratri 
referret,  ciuitati  in  qua  frater  aderat  appropinquauit.  Audito 

2  in  tota  terra.  —  3  Qui  priusquam  in  qua  prius  hab.  intr.  u. 


—     39     — 

fratris  aducntu  frater  occurrit  ei  et  hilari  uultu  accurate 
eum  suscepit.  Transactis  uero  aliquot  diebus,  prouiso  tem- 
pore et  loco,  regi  eciam  suum  fratrem  aduenisse  inter  cetera 
que  sciebat  placere  retulit.  Cui  rex:  Si  frater  tuus  tecum 
in  meo  regno  remanere  adquieuerit,  omnia  tecum  illi  • —  5 
eciam  mearum  custodiam  renim  —  communia  esse  con- 
cedo.  Quodsi  laborem  renuerit,  in  hac  ciuitate  largas  posses- 
siones  ei  dabo  et  omnes  consueludines  et  qae  michi 
facere  deberet  condonabo.  Si  uero  demum  tactus  amore 
natalis  soli  repatriare  uoluerit,  plurima  uestimentorum  mu-  10 
tatoria  et  quecumque  ei  necessaria  fuerint,  largire  cum  ha- 
bundancia  I  Auditis  sermonibus  regis  frater  fratrem  conuenit 
et  quanta  dominus  promiserat,  ordine  retaxauit.  Cui  frater: 
Si  uis  ut  tecum  morer,  ostende  michi  quantL  sint  redditus 
regis.  Ipse  autem  omnes  ostendit.  Deinde  intenogauit  15 
quantas  dispensas  rex  faceret.  Quod  et  ipse  indicauit.  Tunc 
ipse  computauit  cum  fratre  quod  tantus  erat  redditus  quanta 
et  dispensa.  Et  dixit  fratri:  Amice,  uideo  quod  tanta  est 
regis  dispensa  quantus  et  redditus.  Sed  si  surrexerit  bellum 
regi  uestro  uel  aliquid  tale,  unde  procurabit  milites  suos  uel  20 
unde  inueniet  eis  nummos?  Frater:  Aliquo  consilio  ac- 
quiremus.  Cui  frater:  Timeo  ne  census  mens  sit  pars 
huius  consilii,  et  ideo  uale,  quia  nolo  hie  amplius  morari. 

TV     -      .1-     -x  i.  Dixit   philoäophus:   Rex   est  similis 

De  familiantate    .     .        •    •     •    •      j      *      x.     • 

igni:  CUI  si  nimis  admotus  fuens,  cre-  25 

^^"  maberis ;  si  ex  toto  remotus,  frigebis.  — 

Arabicus  interrogauit  patrem;    Si  credidero  uerbis  philo- 

sophi,   nunquam  familiaris  ero  regi.    Cui  pater:  Fili,  regi 

placere  magna  pnidencia  est.  Filius :  Pater,  erudi  me  quo- 

modo,   si  oportuerit  me  regi  seruire,  ut  prudens  et  bene  30 

doctus  ualeam  placere.  Pater :  Ad  huiusmodi  instruccionem 

multa    essent   necessaria,    que   modo   ad   memoriam    non 

reuocamus,   et  fortasse   si  perscriberentur,   tibi  pusillo   in 

tedium  uerterentur.    Sed  de  multis  pauca  et  que  si  obser- 

uaueris  erunt  utilia  referemus.    Ad  quem  filius:  Etsi  ar-  35 

rectis  auribus  multa  cupio,  promissa  tamen  audiendi  auidus 

uehementer  efflagito.    Pater:  Qui  uult  regi  esse  familiaris, 

debet  uidere  omni  uisu  mentis  quod,  cum  uenerit  ad  regem, 

stare  diu  possit,  nee  unquam  sedeat,  donec  rex  precipiat; 

nee  loquatur  nisi  cum  opus  fuerit;  nee  moretur  cum  rege  40 

nisi  ipse  preceperit  morari;  et  fideliter  consilium  taceat; 


—     40     — 

et  semper  sit  intentus  audire  quod  dicit  rex,  ne  oporteat 
regem  bis  preceptum  repetere;  quodcumque  rex  precipiat 
faciat;  sed  caueat  ne  regi  menciatur,  et  uideat  quod  regem 
diligat  et  sit  ei  obediens;  nee  unquam  associet  se  homini 
Ö  quem  rex  odio  habebit.  Et  cum  hee  omnia  et  muHa  alia 
fecerit,  forsitan  magnum  non  habebit  de  rege  proficuum,  — 
Filius:  Nichil  peius  contingit  homini  quam  diu  regi  seruire 
et  nichil  boni  acquirere.  Pater:  Hoc  multis  iam  euenit;  et 
ideo  precipit  philosophus  ne  quisquam  nimis  moretur  in 

10  seruicio  regis.    Et  alius  philosophus  dixit:  Qui  seruit  regi 

ut  ita  dicam  sine  fortunio,  hoc  seculum  perdit  et  aliud.  — 

De  modo  Filius:  0  pater,  quare  oblitus  es  dicere 

comedendi.        quomodo  debet  homo  comedere  coram 

rege?   Pater:  Non  oblitus  fui  dicere,  quia  nuUa  differencia 

15  est  inter  comedere  coram  rege  et  alibi.  Filius:  Die  ergo 
quomodo  ubique  debeam  comedere.  Pater:  Cum  ablueris 
manus  ui  comedas,  nichil  tangas  nisi  prandium  donec  co- 
medas ;  nee  comedas  panem  priusquam  ueniat  aliud  f erculum 
super  mensam,   ne  dicaris  impaciens;  nee  tantum  ponas 

20  bolum  in  ore  tuo  ut  mice  defluant  hinc  et  inde,  ne  dicaris 
gluto;  Tiec  glucias  bolum  priusquam  bene  fuerit  commasti- 
catum  in  ore  tuo,  ne  stranguleris ;  nee  pocula  sumas  donec 
sit  OS  uacuum,  ne  dicaris  uinosus;  nee  loquaris  dum  ali- 
quid in  ore  tuo  tenueris,  ne  aliquid  intret  de  gutture  in 

2^  intimam  arteriam  et  sie  sit  tibi  causa  mortis;  et  si  uideris 
bolum  quod  placeat  tibi  in  parapside  coram  sodali,  ne 
sumas,  ne  dicatur  tibi  praua  rusticitas.  Post  prandium 
manus  ablue,  quia  phisicum  est  et  curiale;  ob  hoc  enim 
multorum  oculi  deteriorantur,  quoniam  post  prandia  mani- 

30  bus  non  ablutis  terguntur. 

Filius:  Si  quis  inuitauerit  me  ad  prandium,  quomodo 
respondebo?  Concedam  statim  an  non?  Pater:  Fac  sicut 
auctoritas  ludeorum  precipit  1  Dicit  enim:  Si  quis  inui- 
tauerit te,    uideas   personam   inuitantis.    Si   enim   magna 

35  persona  fuerit,  statim  concede;  sin  autem,  secundum  quod 
erit  uel  secunda  uel  tercia  uice.  Hoc  eciam  referiur  de 
Abbraham.  Quadam  enim  die  dum  coram  sua  staret  ianua, 
transeuntes  sub  humana  specie  uidit  tres  angelos.  Quos 
ipse   suara   domum   intrare   bonesto   uultu   rogauit,   pedes 

40  lauare,  ciborum  refeccionem  sumere,  lassos  artus  sompno 


—     41     — 

recreare.  Ipsi  uero,  quoniam  magna  persona  erat,  con- 
cesserunt  eius  peticioni.  Cum  autem  ad  Loth  uenissent  et 
itenim  atque  itenim  rogarentur  quod  tectum  eius  subintra- 
rent,  quia  auctentica  non  erat  persona,  uelut  coacti  an- 
nuerunt.  —  luuenis  sencm  interrogauit :  Cum  inuitatus  fuero  5 
ad  prandium,  quid  faciam?  Panim  uel  nimis  comedam? 
Cui  senex:  Nimis  I  Quoniam  si  amicus  tuus  fuerit  qui  te 
inuitauit,  multum  gaudebit;  si  autem  inimicus,  dolebit.  Hoc 
audito  risit  puer.  Ad  quem  senex:  Quid  rides?  Puer: 
Recordatus  sum  uerbi  quod  audiui  de  Maimundo  nigro.  10 
Quidam  enim  senex  quesiuit  ab  eo  quantum  posset  come- 
dere.  Cui  ipse:  De  cuius  prandio,  de  meo  uel  de  alterius? 
At  ille :  De  tuo.  Maimundus :  Quanto  minus  possum.  Senex : 
De  alterius  quantum?  Maimundus:  Quanto  magis  possum. 
Senex:  Tu  modo  recordaris  uerborum  cuiusdam  gulosi,  15 
pigri,  stulti,  garruli  et  nugigeruli  et  quicquid  tale  de  illo 
dicitur  uel  eo  amplius  in  eo  inuenitur.  luuenis:  Multum 
placet  michi  de  eo  audire,  quia  quicquid  de  eo  est,  deri- 
sorium  est.  Et  si  quid  de  eius  dictis  uel  factis  mente 
retines,  eloquere,  et  habebo  pro  munere.    Senex:  20 

E  1    TT VII'  Tk^'^^'^^s    suus    precepit    ei    quadam 

T\     •£  '•        j     *         nocte   ut   Clauderet   ianuam.    Ipse 

De  Maimundo  j     j-  f  x 

uero  desidia  pressus  surgere  non  potuit 

et  ideo  dixit  quia  clausa  erat  ianua. 
Mane  autem  facto  dixit  dominus  seruo:  Maimunde,  aperi  25 
ianuam  I   Cui  seruus:  Domine,  sciebam  quod  uolebas  eam 
hodie  esse  apertam  et  ideo  nolui  eam  sero  claudere.   Tunc 
primum  comperit  dominus  quod  propter  pigriciam  dimi- 
serat   et   dixit:   Surge    fac   opus  luum,    quia  dies   est   et 
sol  iam  altus  est    Cui  seruus:  Domine,  si  sol  iam  altus  30 
est,  da  michi  comederel    Cui  dominus:  Pessime  serue,  uis 
nocte   comedere?    Seruus:   Si  nox   est,   permitte  me  dor- 
mire!  -—  Alia  uice  dixit  dominus  seruo  noctu:  Maimunde, 
surge  et  uideas  utrum  pluat  necnel    Ipse  uero  aduocauit 
canem  qui  iacebat  extra  ianuam,  et  cum  uenisset  canis,  35 
palpauit   pedes    eius.    Quibus   inuentis    siccis   domino   in- 
quit:   Domine,   non   pluit   —   Alia  uice  dominus   interro- 
gauit Senium   noctu   an  ignis   esset  in  domo.    Ipse  uero 

1  consenserunt.  —   9  Augensprung  hinter  puer.  —   13  Äugen- 
Sprung  hinter  possum.  —  15  Tu  uero  rec. 


—     42     - 

uocato  murilego  temptauit  an  calidus  esset  an  non.  Et 
cum  inuenisset  eum  frigidum,  ait:  Domine,  non.  —  luuenia: 
Pigriciam  audiui;  modo  gaprulitatem  eins  audire  cupio. 
Senex:  Dictum  fuit  quod  dominus  suus  ueniebat  de  foro 
5  letus  pro  lucro,  quia  multum  lucratus  fuerat  Et  exiuit 
seruus  Maimundus  contra  dominum  suum.  Quem  cum  ui- 
deret  dominus,  timuit  ne  aliquos  rumores  ut  mos  suus 
erat  diceret  et  dixit:  Caue  ne  dicas  michi  rumores  malos! 
Seruus :  Non  dicam  rumores  malos,  sed  canis  nostra  paruula 

10  Bispella  mortua  est.  Cui  dominus:  Quomodo  mortua  est? 
Seruus:  Mulus  noster  exterritus  fuit  et  rupit  camum  suum 
et  dum  fugeret,  sub  pedibus  suis  canem  suffocauit.  Do- 
minus: Quid  actum  fuit  de  rnulo?  Seruus:  In  puteimi 
cecidit    et    mortuus    est.      Dominus :    Quomodo    exterritus 

15  fuit  mulus?  Seruus:  Filius  tuus  de  solario  cecidit  ita  quod 
mortuus  est,  et  inde  exterritus  fuit  mulus.  Dominus:  Quid 
agit  genitrix  eins?  Seruus:  Pre  nimio  dolore  nati  mortua 
est.  Dominus :  Quis  custodit  domum  ?  Seruus :  Nullus,  quo- 
niam  in  cinerem  uertitur  et  quicquid  in  ea  erat.   Dominus: 

20  Quomodo  combusta  fuit?  Seruus:  Eadem  nocte  qua  do- 
mina  mortua  fuit,  pedissequa  que  uigiiabat  pro  domina, 
oblita  fuit  candelam  in  thalamo,  et  ita  combusta  est  domus 
tota.  Dominus:  Pedisseqiia  ubi  est?  Seruus:  Ipsa  uolebat 
ignem  extinguere,  et  cecidit  trabs  super  caput  eins  et  mortua 

25  est.  Dominus:  Tu  quomodo  euasisti  cum  tarn  piger  sis? 
Seruus:  Cum  uiderem  pedissequam  defunctam,  effugi.  — 
Tunc  dominus  contristatus  ualde  ad  uicinos  suos  uenit 
orans  eos  ut  reciperetur  in  alicuius  domo  et  hospitaretur. 
Interea  obuiauit  cuidam  amico  suo.    Qui  cum  uideret  eum 

30  tristem  interrogauit  quare  ita  tristaretur.  Ipse  uero  re- 
tulit  ei  omnia  que  dixerat  sibi  seruus.  Amicus  autem 
desolato  retulit  uersus  amico,  ut  consolaretur  eum,  dicens: 
Amice,  noli  desolari,  quia  multociens  contingit  homini  tam 
graues  aduersitatum  inundaciones  sustinere  quod  desideret 

35  eas  eciam  inhonesta  morte  finire;  et  statim  eueniunt  ei 
tanta  commoda  quod  prorsus  dulce  sit  ei  preteritarum 
reminisci  aduersitatum.  Sed  hec  humanarum  rerum  tam 
immensa  fluctuacio  uariante  meritoxum  ordine  summi  rec- 

8  Augenaprung  hinter  malos.    —    10  pispeüa.  —  15  de  solio 
cecidit. 


—     43     — 

toris  distinguitur  arbitrio.    Hec  eciam  prophete  lob  corro- 

borantur  exemplo,  cuius  animum  non  pessumdedit  amissio 

-^  ,     .  rerum.    Numguid   eciam   audisti   cruod 

De  saeculanum     j-  •.    vi        u       r\  -        *    i  •  i 

•     +  wi'4-  *■  ^^^^^  philosophus:  Quis  polest  m  seculo 

isto,  cum  mutabile  sit,  aliquid  stabile    5 
habere,  uel  quis  polest  in  hac  uila  aliquid  durabile,  cum 
sint   omnia  Iransiloria,   habere?  —  Arabs  dixit  filio  suo: 
Fili,   cum  forte  conligerit  tibi  aliquid  aduersi,   noli  nimis 
desolari   nee   nimis   inde  tristari,   quoniam  hoc   est  genus 
deum   negandi;   sed   deum  debes   semper  laudare  tam  de  10 
aduersilate  quam  de  prosperitate.    Mulla  enim  mala  con- 
lingunt  hominibus  que  eueniunl  eis  ut  maiora  mala  effugiant; 
et  mulla  conlingunt  que  in  bono  finiunlur.    El  ideo  lau- 
dare debes  deum  in  omnibus  et  in  eo  confidere,  sicul  dixit 
uersificator :  Cum  fueris  in  tristicia,  nichil  inde  soUicitus  15 
eris,   sed   omnia  in  disposicione  dei  permitte  et  renuncia 
semper  bonum  futurum  et  ita  eris  oblitus  malorum,  quia 
mulla  mala  eueniunl  que  in  bono  finiuntur.  — 

Philosophus  ait:  Huius  secnli  bona  sunt  commixta;  non 
enim  comedes  mel  sine  ueneno.  —  Alius:  Quecunque  in  20 
seculo  sunt  commutabilia  sunt;  et  que  ex  eis  sunt  tibi 
bona  uenlura  licet  sis  dcbilis  tamen  habebis,  et  mala 
uiribus  deuilare  non  poteris.  —  Alius:  Quod  pigro  asseqpii 
desiderala  donant,  idem  consequi  cupita  ueloci  negant.  — 
Alius :  25 

Se  aennstantem  semper  seculam  dedecorat, 
Et  peroptantem  se  terra  deglutit  et  uorat. 

—  Alius: 

Quasi  in  ictu  oculi  finitur  gloria  mundi, 

Et  cum  Sit  fragilis,  non  ezoptanda  uidetar.  30 

T)rouerbialiter  enim  Socratem  dicunt 
EzempL  XXVIII:  -*-   seculares  tumultus  deuilanlem   et 
De    Socrate       agrestem  uitam  cupientem  nemus  in- 
(=Diogene)        coluisse  et  togurii  loco  dimidium  in- 
et rege.  habitasse  dolium,  cuius  fundum  uento  35 
opponebat  et  ymbri  et  quod  erat  aper- 
tum   iocundo   soli.    Quem   uenatores   regis  inuentum  dum 

12  Augensprung  hinter  conlingunt  —  16  sed  horam  in  disp. 
permitle.  —  24  donal .  .  .  negat.  —  26  Si  uen.  sec.  ded.  et  per  ob- 
tantem  se  terram  degl.  et  uorat.  —  30  Et  cum  fragilis  emaneat 
non  exoptanda  uidetur. 


—     44     — 

intuerentur  et  illuderent  quoniam  pediculos  suffocantem, 
cepenint  auertere  radionim  solis  amenitatem.  Quibus  ille 
placido  uultu  ait:  Quod  michi  non  datis,  auferre  mihi  non 
presumatis.  Talibus  irati  eum  de  lare  quo  degebat  expellere 
6  uoluenint  et  in  deuia  abducere,  ne  pretereuntis  oculos  do- 
mini  tarn  uilis  persona  offenderet.  Quod  non  ualentes  minati 
sunt  ei  dicentes:  Vade  ne  quid  mali  ex  proteruitatis  studio 
tibi  contingat,  quia  rex  noster  et  dominus  cum  familiari- 
bus    suis    et   primatibus    est   hac   parte    transiturus.    Illos 

10  autem  in  se  latrantes  philosophus  intuens:  Non  est,  inquit, 
uester  dominus  meus  dominus,  sed  pocius  mei  est  senil 
seruus.  Quod  audientes  et  nouercali  uultu  eum  respicientes 
quidam  eum  detruncare  proposuerunt,  minus  uero  improbi 
donec   regis   sentenciam   audirent,  parcere  ei  decreuerunt. 

15  Dum  uero  in  hunc  modum  decertarent,  rex  adueniens  et 
que  causa  litigii  foret  perquirens  que  gesta  fuerant  uel 
dicta  famulis  referentibus  cognouit  Volens  itaque  rex  que 
sibi  relata  erant  turpia  uerane  an  ficta  fuissent  cognoscere, 
ad  philosophum  properauit  et  inquirens  quid  de  se  philo- 

20  sophus  dixerit,  sicut  prius  famulis  ita  nunc  sibi  eum  sui 
senil  seruum  esse  asserult.  Quorum  sentenciam  uerborum 
rex  benigno  affatu  diligenter  enodari  sibi  postulauit.  Ad 
quem  philosophus  seruata  uxiltus  dignitate  leniter  Inquit: 
Voluntas    quidem   subiecta   est  et  seruit  michi,   non   ego 

25  sibi.  Tu  e  conuerso  subiectus  es  uoluntati  et  sibi  seniis, 
non  ipsa  tibi.  Itaque  seruus  es  eius  qui  michi  seruit. 
Tunc  rex  defixo  paululum  uisu  sie  cepit  loqui:  Vt  patet 
in  uerbls  tuis,  nichil  mee  potenciam  glorie  uereris.  Cui 
philosophus  in  angustam  sue  mentis  sedem  receptus  ait: 

30  Scis  ipse  nimium  tibi  ambicionem  mortalium  rerum  do- 
minatam  fuisse  et  materiam  gerendis  rebus  te  obtauisse, 
quo  ne  uirtus  tua  ut  ipse  fateris  consenesceret  tacita; 
sed  ob  cupidinem  glorie  sicut  rei  sinceritas  est  fecisti 
adipiscende.    Que  gloria  quam  sit  exilis  et  tocius  uacua 

35  ponderis,  sie  considera:  Tue  preterite  glorie  potencia  ut- 
poteque  iam  nuUa  est,  metuenda  non  est ;  sed  neque  f  utura, 
cuius  euentus  dubitabllis  est  et  Incertus;  de  presenti  con- 
stat  quia  ita  parua  est  quod  momentanea  quasi  in  ictu 
oculi  sit  annullanda:  ob  hoc  ergo  in  nulla  parte  sui  est 

40  formidanda.    —    Perceptis    denique   philosophi    uerbis    rex 
22  benigno  affectu.  —  32  quod  ne. 


—     45     — 

ait    complicibus     suis:    Seruus    dei    estl     Videte    ne    quid 

niolestum  ei  faciatis  aut  inhonestum. 

_       ..        .        .  Item  discipulus  magistro:  Cum  se- 

De  vitae  termino.       i     •     -i      •  a      «i- 

cularia  ita  sint  exilia,  cur  preparamus 

tanta   quasi  durabilia?    Magister:   Quoniam  uite  terminus    5 

est  incertus.  Et  philosophus  ait :  Operare  pro  futuro  seculo 

quasi    nunc    sis    moriturus,    et   pro   presenti    sicut   semper 

uicturus.  Melius  est  enim  quod  post  mortem  tuam  a  te  quesita 

habeant   inimici   quam   in   uita   tua   egeas    quod   tibi   sub- 

ueniant  amici.  —  Alius:  Seculum  est  quasi  transitus:  ob  10 

hoc  itaque  cum  honestate  tibi  omnia  prouide,  quia  breuis 

est  cursus  uite.  —  Alius:  Seculum  est  quasi  pons:  transi 

ergo;   ne   hospiteris.   —   Alius:   Seculum   est   quasi   pons 

instabilis:    cuius   introitus    est   matris   uterus,   et   eiusdem 

mors  erit  exitus.  —  Dicit  uersificator:  15 

Mors  est  porta  patens  terrenis  peruia  cunctis  ; 

Sed  quero  post  hanc  que  sit  habenda  domus. 

Est  enim  domus  deliciarum  deo  famulancium,  est  et 
diuersa  penas  promerencium.  —  Arabs  interrogauit  patrem : 
Quomodo  domum  deliciarum  et  gloriam  eins  lucrari  potero?  20 
Pater:  Quicquid  melius  et  preciosiuis  habes,  repone  in  ea 
custodiendum,  et  inuenies  cum  illuc  ueneris  tibi  paratum. 
Filius :  Quomodo  possum  in  eam  domum  pecuniam  pre- 
mittere,  cuius  hostium  nondum  noui  adire?  Pater:  Audi 
quod  fecit  filius  consiliarii  regis  post  obitum  patris.  25 
Filius :  Pater,  fare,  nee  subterhigiam  monitis  obedire.  Pater : 

F  1    XXIX'   TJ^^  quidam  sapientem  habuit  consi- 

Tv      ^  ',     . .     *  ^^  liarium  et  familiärem,  qui  tandem 

De  prudenti  ,     .,  .        ^  '  ^         i-     -^ 

.,.     ..         .  legibus  nature  fauens  paruum  reliquit 

consüiaru  regis  ,        .         ,  j-    •  i-     *  t         •    *^r^ 

«,.         ^  heredem    bene   disciphnatum    et   cun-  30 

alem.    Cui  totam  que  magna  erat  pos- 

sessionem  et  diuiciarum  aceruos  subscripsit  et  morti  cessit. 

Quo  facto  rex  ad  se  puerum  uocauit  et  de  patris  occasu 

ne  plus  iusto  doleret  ammonuit  et  quecunque  pater  illi  re- 

genda  dederat  testamento  firmauit  et  insuper  quod  etate  35 

eius    exigente    in    patris    locum    susciperet    eum    promisit 

Inde  uakdicto  iuuenis   letus   ad  propria  remeauit.    Quem 

rex  obliuioni  tradidit,  nee  ipse  ad  regem  remeare  festinauit. 

Longo  temporis  interuallo  in  eadem  regione  qua  puer  inerat 

19  pena  prom.  —  35  testiraonio. 


—     46     — 

ceperunt  adeo  egere  quod  ciborum  inedia  periclitarentur 
fame.  Quod  uidens  puer  bone  indolis  animo  condoluit, 
condolens  horrea  depleuit  et  pauperibus  distribuit  et  de 
penu  uiüTun  extraxit  et  carnes  quas  habebat  egentibus 
5  erogauit.  Et  crescente  penuria  decrescens  pecunia  indigenti- 
bus  Qon  suffecit.  Postea  uero  dato  pro  annona  thesauro 
uitam  fame  nel  siti  laborancium  quousque  potuit  sustinere 
non  distulit,  nee  suffecit.  Hoc  idem  de  uestibus  et  preciosis 
lapidibus  egit.     Et  sie  transiit   cireulus  anni,  in  quo  non 

10  paucos  iam  mortis  nexibus  irretitos  liberauit  Erat  autem 
in  eadem  regione  quidam  regis  prescripti  notarius,  qui 
liuoris  macula  tactus  puero  inuidebat  et  graues  inimicicias 
contra  eum  latenter  exercebai  Qui  regem  erga  puerum  in 
iram  exasperabat  bis  uerbis:  Domine,  lenitas  uestre  maie- 

15  statis  in  uestri  filium  consiliarii,  cui  pater  infinitam  reliquit 
pecuniam,  ne  dicam  stulte,  nimium  mollis  extitit.  Modo 
namque  nee  uos  nee  ipee  pecuniam  habetis,  quam  ipse 
insulsus  superflue  dilapidauit.  Rex  uero  talibus  in  iram 
commotiis   pro   puero   legauit.     Cui   talia   dixit:   Insipiens 

20  fili  sapientis,  inhers  artificiosi,  prodige  largi,  ut  quid 
diuicias  sapienter  congregatas  et  übi  ad  seruandum  com- 
mendatas  dedisti  perniciei?  Ad  hec  puer  uisu  in  terram 
defixo  —  principis  enim  uultuositatem  utpotetoruis  inflam- 
matam  luminibus  uerebatur:  Domine,  si  pace  uestra  licet 

25  dicere,  non  ut  quibusdam  uidetur  stultus  patre  sapienti 
uobis  sum  relictus.  Pater  etenim  mens  congregauit  thesau- 
rum,  congregatum  unde  fures  rapere  possent  coUocauit  et 
michi  cui  possetis  auferre  uel  ignis  posset  comburere  siue 
aliquis  casus  eripere  reliquit.    Ego  uero  eundem  ibi  coUo- 

30  caui  ubi  fideliter  sibi  seruabitur  et  michi.  Rex  autem 
quid  inde  fecisset  rogauit.  Puer  uero  quid  et  qualiter  egerat 
retaxauit.  Comperta  denique  luuenis  astucia  remuneratum 
rex  prius  eum  coram  circumstantibus  laudauit,  laudato  patris 
seruicium  recompensauit.     Qui  exinde  lucrando  nouas   et 

35  maiores  prioribus  diuicias  adquisiuit.  —  Hoc  modo  quod 
preciosius  habuii  filius  consiliarii  regis  in  domo  deliciarum 
thesaurizauit. 

Auditis  sermonibus  patris  filius  inquit:  luuenis  iste  sa- 
pienter  egit   et  magne  specimen  bonitatis   in  se  futurum 

4  quas   habebat   fehlt    —    14   lenitas   uestre   mortalitatis.    — 
28  posset  fehlt. 


_     47     — 

indicauit  Et  f ecit  sicut  philosophus  filio  suo  precepit  dicens : 
Fili,  vende  hoc  seculum  pro  futuro  et  utnimque  lucraberis. 

^    ^  ^  ,      Quod  ita  contigit.   —  Alius  corrigens 

De  faturo  saecnlo.  ^,.  j-  -^    -nM-  ^  x. 

i/o  AiAuwxu  o»«viA*v/.  gij^jj^  suum  dixit:  Fih,  pro  futuro  se- 

culo    operare,    antequam   mors    segreget   te   ab    opere,    —    5 
Alius:   Vide  ne  decipiant  te  seculares  delicie  et  irretitus 
fallaciis    secularibus   mortis   uenture    obliuiscaris,    ne   tibi 
contingat  sicut  latroni  domum  diuitis  ineunti.    Cui  filius: 
Ede,    pater     quid    accidit?    Pater: 

_  YTir»    TVomura,  diuitis  für  intrauit  et  diuer-  10 

n  ^i™K^  /    X/sis  eam  gazis  plenam  inuenit.  Hinc 

.    *    ^J?®  ^^     stupefactus  de  diuersis  diuersa  et  de 

^    ,   .Y  preciosis  preciosiora   eligere  stuaendo 

staduit.  .,     .  .|.        T 

curauit  et  quecunque  uilia  rehnqtiens 

in  eligendo  tempus  consumpsit,  donec  dies  adueniens  quid  15 

facere   uellet   detexit.    Expergefacti   de   improuiso    uigiles 

domus  in  eligendo  furera  reperiunt,  capiunt,  inde  loris  et 

fustibus  cesum  in  ima  carceris  detrudunt.  Ad  ultimimi  data 

sicut  de  iam  confesso  sentencia  amaras  audiens  ystorias 

capitalem  subiit  sentenciam.    Qui  si  tarn  prope  diem  uen-  20 

turum  precogitasset,  ne  loris  et  fustibus  cederetur  uel  quod 

grauius  extitit,  ne  capite  priuaretur  precauisset 

Alias  philosophus:  Huius  seculi  diuicie  sunt  transitorie 

sicut  hominis  sompnia  dormientis:  qui  euigilans  quecun- 

que  habuerat  in  aperiendo  oculos  irrecuperabiliter  perdidit  25 

sicut  uulgo  dicitur. 

ExempL  XXXI:  0^1"^  '^?^T  '"  ^"""P""  ""l"^  **"^ 

-^       *.-.           .  ^^  habuit.    Quas   mango   guidam   cu- 

De  opilione  et  .                   ^.        •            i      x     •    ^ 

*^  piens  emere  ut  canus  uenderet,  sicut 

^      *  sompnianti  uisum  fuerat  pro  unaquaque  30 

oue  duos  solidos  dare  uolebat.  Sed  qui  uendebat,  cum 
duobus  solidis  denarium  pro  imaquaque  poscebat.  Ulis  de 
precio  contendentibus  hoc  modo  sompnus  euanuit  Sed 
uenditor  dum  esse  sompnium  comperit,  nondum  apertis 
oculis  clamare  cepit:  Pro  una(piaque  michi  uiginti  denarios  35 
tribue,  et  quotquot  sunt  tecum  abduces!  —  Hunc  uero  in 
modum  transeuncia  mundi  gaudia  sectantes  et  diuersis 
ut  retineant  inhiantes  de  improuiso  ueniens  dies,  id  est 
finis  uite,  intercipit  et  queque  cupita  uelint  nolint  adimit 

22  precognouisset.  —  28  Quas  alius  magno  cupiens  emere  ut 
car.  uenderet.  --  39  uel.  nol.  amittunt. 


—     48     — 

_.  .  Item  filius :  Mortis  nexus  aliquo  modo 

®  ■         fugere  poterimus?  Pater:  Minime,  quo- 

niam  illius  Incurabilis  est  morsus  nee  medicis  artibus  eius 

auaras  fugiemus  manus.    Filius:  Quomodo  ergo  ne  nimis 

5  ledat   sustinebimus ?    Pater:    Fac   sicut   dicit   uersificator: 

Quod  uitare  nequis  constanti  sustine  mente  I 

Sic  que  dura  fuit  mors  tibi  miiis  erit. 

v^^^^i   vwTT    Tkictum    est    de    quodam    philosopho 
-.      I'.-        ,         J^  quod  per  antiquum  transiens  cimi- 
1^  ^ .    . .    ^         terium  laminam  uidit  marmoream  cuius- 

^.  .  dam    mortui    cineribus    superpositam : 

sed  m  ea  uersus  mscnpti  uerba  sepulti 
pretereuntibus  loquentis  exprimebant  hoc  modo: 
Verbamor-  ^^  prope  qui  transis  nee  dicis  'aveto  !'  resiste, 
^^    tni  cnina-  ^^"^^^  ®*  cordis  hec  mea  dicta  tene  : 

.  Sum  quod  eris ;  quod  es,  ipse  fui,  derisor  amare 

aam.        Mortis,  dum  iicuit  pace  iuuante  frui. 

Sed  ueniente  nece  postquam  sum  raptus  amicis 
Atque  meis  famulis,  orba  parente  domus 
20  Me  coutexit  humo  deplorauitque  iaceniem 

Inque  meos  cineres  ultima  dona  dedit. 
Inde  mei  uultus  corrosit  terra  nitorem 
Queque  fuit  forme  gloria  magna  iacet. 
Meque  fuisse  uirum  nequeas  agnoseere,  si  iam 
25  Ad  uisum  fuero  forte  retectus  humo. 

Ergo  deum  pro  me  cum  pura  mente  preoare, 
Vt  michi  perpetua  pace  frui  tribuat. 
Et  quicumque  rogant  pro  me,  comportet  in  unum, 
Vt  mecum  maneant  in  regione  poli. 
30  Relectis  iterum  et  iterum  uersibus  istis,  secularibus  post- 
positis,  factus  est  heremita  philosophus. 

w  1   iririrTTT     Ttcm  dictum  est  de  Alexandro  quod 

•^*^  *-  sepultura   eius   foret   aurea   et  m 

De  aurea  .  .,         .  .  *       aj 

.,         ,  .  pernio  ommbus  atrio  poaita.   Ad  quam 

35  |.  plurimi  conuenerunt  philosophi,  de  qui- 

^  '  bus  ait  unus:  Alexander  ex  auro  fecit 

thesaurum :  nunc  e  conuerso  aurum  de  eo  facit  thesaunim.  — 

Alius:  Heri  totus  non  sufficiebat  ei  mundus:  hodie  quatuor 

sole  sufficiunt  ei  ulne.  —  Alius:  Heri  populo  imperauit: 

40  hodie  populus  imperat  illi.  —  Alius:  Heri  multos  potuit  a 

4  duras  raanus. 


—     49     — 

morte  liberare :   liodie  nee  eius  iacula  ualuit  deuitare.  — 

Alius:  Heri  ducebat  exercitus:  hodie  ab  illis  ducitur  sepul- 

ture.    —   Alius:   Heri  tcrram   premebat:   hodie   eadem  pre- 

mitur    ipso.    —    Alius:    Heri    gentes    cum    timebant:    hodie 

uilem    eum    deputant.    —    Alius:    Heri    amicos    habuit    et     5 

ininiicos:  hodie  habet  omnes   ecpiales.   —  Sed  de  triginta 

duobus    philosophis    circumstantibus    quid   quisque   de   po- 

tentiasimo  rege  dixerit,  memorie  longum  est  reducere. 

_____      Ttem  heremita  philosophus  hoc  modo 

Bxemp  .  -A- uersibus    suam    correxit    animam:  10 

De  heremita        «    •  ■        i.  j 

.       Anima   mea,   scias   et  cognoscas,  dum 

saam    co     g  potencia  est  in  manu  tua,  quid  opereris 

^  ™*  antequam  de  tuo  mouearis  loco  ad  do- 

mum  in  qua  manet  iusticia  et  ad  portam  loci  iudicii,  ubi 

leges   in  rotulo  quicquid  tua  manus  egerit  in  hoc  seculo.   15 

Et   angeli   de   celo   a   dexteris    et   a  sinistris   discooperient 

et    renunciabunt   consilium    tuum    et   quicquid    a  te   fuerit 

excogitatum.    Et  ante  deum  ueniet  tuum  iudicium  et  una 

lance  quicquid  boni  et  alia  quicquid  mali  egeris,  sed  uno 

et   eodem   declarabitur   examine.    Et  omnes   tui  fratres   et  20 

amici    non    inuenient   tuam    rcdempcionem,    et   ob    hoc    te 

deserent  et  omnino  dimittent.    Hodie  itaque  redempcionem 

accipe,  id  est:  bonum  fac  assidue  et  antequam  ueniat  dies 

summonicionis,  ad  deum  reuertere  et  non  dicas :  cras  reuer- 

tar  et  non  morabor,  quia  sie  crastinantem  te  impediet  con-  25 

cupiscencia  uel  forsan  retinebit  dies  extrcma.  Itaque  dierum 

sGculi    reminiscere   et   generacionum   annorum   antiquorum 

qui   omnes  transierunt,   et  inde   accipe  sensum.    Vbi  sunt 

reges,  vbi  principes,  vbi  diuites  qui  thesauros  congregauerunt 

et  inde  superbi  fuerunt?   Modo  sunt  sicut  qui  non  fuerunt,  30 

modo  sunt  finiti  sicut  qui  non  uixerunt,  modo  sunt  sicut  flos 

qui  de  arbore  cecidit  quo  ulterius  non  redit.    Non  timeas, 

anima   mea,   non   timeas   nimis;   de   seculi   aduersitatihus 

non   oriatur  timor   tuus!    Time   tui   diem   iudicii,   paueas 

tuorum  multitudinem  peccatonim!    Memento  tui  creatoris  35 

qui  tuus  iudex  est  et  testis! 

n^     ir«  1»  •         Heremita  quidam  qaesiuit  a  quodam 

1^6  ftiiis  iiereiiii*  •  .        /~w  •  i   *    •        •     i  « 

tarn      dl  f         magistro :   Quid  faciam  m  hoc  seculo 

quod  me  precedat  in  alio?    Magister: 

Fac  quod  est  bonum  in  genere  tuol  —  Alius  heremita  per  40 

uicos  clamabat:  Ne  tradatis  obliuioni  durabilia  pro  finem 

SammlQDg  mittellateiniscber  Texte.    1.  4 


—     50     — 

habituris.  —   Alius  uocif erabatur :  Diligite  animas  uestras 

quantum  et  corpora,  et  proficietis.  —  Aiius:  Nolite  obliuisci 

qui  non  obliuiscetur  uestri,  et  seruite  gubematori.  — 

-,     ..  T\  •  Alius:  Timete  deum,  quia  timor  do- 

De  timore  Dei.  x     i     •       j  u  * 

5  mini   est  clauis   ad   omne   bonum   et 

ad   percipiendam   gloriam   conductum.    De   quo   Salomon 

in  Ecclesiaste:   Finem   loqiiendi  omnes  pariter  audiamus. 

Deum  time  et  mandata  eius  obserua;  hoc  est  enim  omnis 

homo.    Et  cuncta  que  fiunt,  adducet  deus  in  iudicium  pro 

10  omni   errato,  siue  bonum  siue  malum  sit. 

_,  .-  Ob  hoc  igitur  immensam  dei  omni- 

P     6"»'  potentis   clemenciam   supplices   exora- 

mus,   quatinus   bonis   operibus  nostris   precedentibus  post 

districti   diem   iudicii   a  doxteris   filii   sui  coilocati   eterna 

15  requie  cum  suis  fidelibus  mereamur  perfrui  in  aula  celesti, 
prestante  eodem  domino  nostro  Ihesu  Christo,  cui  est  honor 
et  gloria  cum  Patre  et  Spiritu  Sancto  per  infinita  secu- 
lorum  secula.    AMEN. 

3  quod  non  obliuiscetur  uestri. 


Vlanulbrud  SBittter,  .^eibelDetfl. 


!>: 


•   ^ 

i — 1 

cj 

ü 
•H 

H 
ü 

H 

P^ 

•H 
ü 

I 

i 

p 


etrus  Alf onsi  - 


Die  Disciplina 
clericalis« 


PONTIFICAL  INSTITUTE  OP  MEDIAEVAL  STUÜIES 

59  QUEEN'S  PARK  CRESCENT 

TORONTO-5,    CANADA 

21350.